Shloka 19
राजधर्मः—राष्ट्ररक्षणं, दण्डनीतिः, हयग्रीवोपाख्यानम्
Royal Duty: Protection, Penal Policy, and the Hayagrīva Exemplum
आत्मापि चायं न मम सर्वापि पृथिवी मम । यथा मम तथान्येषामिति पश्यन् न मुहृति
ātmāpi cāyaṃ na mama sarvāpi pṛthivī mama | yathā mama tathānyeṣām iti paśyan na muhṛti ||
આ આત્મા (આ શરીર) પણ મારું નથી અને આખી પૃથ્વી પણ મારી નથી. જે ‘મારું’ કહેવાય છે તે જેમ મારું છે તેમ જ બીજાનું પણ છે—એવી દૃષ્ટિ ધરાવનાર પુરુષ ક્ષણમાત્ર પણ મોહમાં પડતો નથી.
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse teaches non-possessiveness: neither the body/self nor the earth truly belongs to ‘me’. By seeing ‘mine’ as equally ‘others’—a shared, non-exclusive relation—one avoids moha (delusion) and cultivates peace and ethical restraint.
In Śānti Parva’s instruction on peace and right conduct after the war, Vyāsa delivers a reflective teaching aimed at dissolving attachment to body and possessions, presenting a mental discipline that prevents confusion and grief.