Shloka 10
राजधर्मः—राष्ट्ररक्षणं, दण्डनीतिः, हयग्रीवोपाख्यानम्
Royal Duty: Protection, Penal Policy, and the Hayagrīva Exemplum
नाकालमत्ता: खगपन्नगाश्न मृगद्विपा: शैलमृगाश्न लोके । नाकालत: स्त्रीषु भवन्ति गर्भा नायान्त्यकाले शिशिरोष्णवर्षा:
nākālamattāḥ khaga-pannagāś ca mṛga-dvipāḥ śaila-mṛgāś ca loke | nākālataḥ strīṣu bhavanti garbhā na yānty akāle śiśiroṣṇa-varṣāḥ ||
વ્યાસે કહ્યું—આ લોકમાં પક્ષીઓ અને સર્પો, જંગલી મૃગો અને હાથીઓ, તેમજ પર્વતીય મૃગો પણ પોતાના સમય વિના ઉન્મત્ત થતા નથી. અકાળે સ્ત્રીઓમાં ગર્ભ રહેતો નથી અને શિયાળો, ઉનાળો તથા વરસાદ પણ નિર્ધારિત સમય પહેલાં આવતાં નથી. તેથી સમયનું શાસન સર્વ પ્રાણીઓ પર ચાલે છે—ઉતાવળ અને અવ્યવસ્થા છોડીને ધૈર્ય અને વિવેકથી કર્મ કરવું જોઈએ.
व्यास उवाच
Educational Q&A
That kāla (time/season) governs the world through a fixed order: even powerful creatures and natural forces follow their proper season. Therefore human action should respect timing, restraint, and the rhythms of dharma rather than impulsive haste.
Vyāsa is instructing by analogy: he points to animals’ seasonal frenzy, women’s conception, and the regular arrival of winter, summer, and rains to show that nothing meaningful occurs out of its proper time—implying that wise counsel and conduct must align with appropriate circumstances.