Shloka 21
Bhūta-guṇa-saṃkhyāna
Enumeration of the Properties of the Elements and Cognitive Faculties
परिद्रष्टा गुणानां च परिस््रष्टा यथातथम् । सत्त्वक्षेत्रज्योरेतदन्तरं विद्धि सूक्ष्मयो:,जीवात्मा कभी बुद्धिकी ओर झुकता है और कभी गुणोंकी ओर। गुण आत्माको नहीं जानते, किंतु आत्मा गुणोंको सदा जानता रहता है, क्योंकि वह गुणोंका द्रष्टा और यथावत्रूपसे स्रष्टा भी है। यद्यपि बुद्धि और क्षेत्रज्ञ दोनों ही सूक्ष्म वस्तु हैं, किंतु उन दोनोंमें यही अन्तर समझो कि बुद्धि दृश्य है और आत्मा द्रष्टा है
paridraṣṭā guṇānāṁ ca parisraṣṭā yathātatham | sattvakṣetrajñayor etad antaraṁ viddhi sūkṣmayoḥ ||
આત્મા ગુણોનો દ્રષ્ટા છે અને યથાર્થ મુજબ તેમનો નિયામક/વિન્યાસકર્તા પણ છે. સત્ત્વ (બુદ્ધિ) અને ક્ષેત્રજ્ઞ—આ બે સૂક્ષ્મ તત્ત્વોમાં આ ભેદ જાણો: બુદ્ધિ દૃશ્ય છે, અને આત્મા દ્રષ્ટા।
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes the intellect (buddhi/sattva) from the Self (kṣetrajña): buddhi is part of prakṛti and thus an object that can be observed, while the Self is the observing consciousness. Because the Self is the witness, it knows the guṇas; the guṇas, being insentient constituents, do not truly know the Self.
In the didactic setting of Śānti Parva, Vyāsa delivers a philosophical clarification aimed at inner peace and liberation: he explains how to discern the seer from the seen, so that one does not mistake mental functions and guṇic movements for the true Self.