Shloka 12
जगत्में जो भी नाना भाव हैं, वे सब-के-सब सात्त्विक, राजस और तामस--इन तीनों भावोंके ही अन्तर्गत हैं। जैसे अरे रथकी नेमिसे जुड़े होते हैं, उसी प्रकार सभी भाव सात्विक आदि गुणोंके अनुगामी हैं ।। प्रदीपार्थ मन: कुर्यादिन्द्रियैरबुद्धिसत्तमै: । निश्चरद्धिर्यथायोगमुदासीनैर्यद्च्छया,बुद्धिरूप अधिष्ठानमें स्थित हुई उदासीनभावसे स्वभावके अनुसार यथासम्भव विषयोंकी ओर जानेवाली इन्द्रियोंद्वारा मन दीपकका कार्य करता है अर्थात् जैसे दीपक अपनी प्रभाद्वारा घटादि वस्तुओंको प्रकाशित करता है, उसी प्रकार मन नेत्र आदि इन्द्रियोंद्वारा घट-पट आदि वस्तुओंका दर्शन एवं ग्रहण कराता है
jagat-meṁ yo 'pi nānā-bhāvāḥ santi, te sarve sāttvika-rājasa-tāmasāḥ—eteṣāṁ trīṇāṁ bhāvānām eva antar-gatāḥ. yathā are rathasya neminā saha yuktā bhavanti, tathā sarve bhāvāḥ sāttvikādi-guṇānugāminaḥ. pradīpārthaṁ manaḥ kuryād indriyaiḥ abuddhi-sattamaiḥ; niścaradbhiḥ yathā-yogam udāsīnaiḥ yadṛcchayā; buddhi-rūpa adhiṣṭhāne sthitā udāsīna-bhāvena svabhāva-anusāreṇa yathā-sambhavaṁ viṣayān prati gacchadbhiḥ indriyaiḥ manaḥ pradīpasya kāryaṁ karoti—yathā pradīpaḥ svaprabhyā ghaṭādi-vastūni prakāśayati, tathā manaḥ netrādi-indriyaiḥ ghaṭa-paṭādi-vastūnāṁ darśanaṁ grahaṇaṁ ca kārayati.
જગતમાં જેટલા પણ નાનાવિધ ભાવ છે, તે બધા સાત્ત્વિક, રાજસ અને તામસ—આ ત્રણ ગુણોના અંતર્ગત જ આવે છે. જેમ રથચક્રના આરા નેમિ સાથે જોડાયેલા હોય છે, તેમ બધા ભાવ ગુણોના અનુગામી છે. બુદ્ધિરূপ આધાર પર સ્થિત મન દીપકની જેમ કાર્ય કરે છે; અને ઇન્દ્રિયો સ્વભાવ તથા પરિસ્થિતિ મુજબ વિષયો તરફ જાય છતાં અંદરથી ઉદાસીન રહી અનુભવને પ્રકાશિત કરે છે. જેમ દીવો પોતાના પ્રકાશથી ઘટાદિ પ્રગટ કરે છે, તેમ મન નેત્રાદિ ઇન્દ્રિયો દ્વારા ઘટ-પટાદિનું દર્શન અને ગ્રહણ કરાવે છે.
व्यास उवाच
Educational Q&A
All mental and worldly dispositions are governed by the three guṇas—sattva, rajas, and tamas—and the mind, supported by intellect, ‘illuminates’ objects through the senses, ideally with an attitude of detachment.
In a didactic passage of Śānti Parva, Vyāsa explains a psychological model: the guṇas underlie all states, and cognition occurs when the mind, seated in buddhi, operates through the senses to reveal and grasp objects—like a lamp revealing forms.