Shloka 5
एवं सर्वेषु भूतेषु गूढो55त्मा न प्रकाशते | दृश्यते त्वग्र्यया बुद्धया सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभि:,इस प्रकार सम्पूर्ण प्राणियोंक भीतर उनकी हृदय-गुफामें छिपा हुआ वह परमात्मा इन्द्रियोंद्वारा प्रकाशमें नहीं आता। सूक्ष्मदर्शी ज्ञानी महात्मा ही अपनी सूक्ष्म एवं श्रेष्ठ बुद्धिद्वारा उसका दर्शन करते हैं इति तन्मयमेवेदं सर्व स्थावरजड्रमम् । सर्गे च प्रलये चैव तस्मिन् निर्दिश्यते तथा इस प्रकार यह समस्त स्थावर-जंगम जगत् पंचभूतमय ही है। सृष्टिकालमें पंचभूतोंसे ही सबकी उत्पत्ति होती है और प्रलयके समय उन्हींमें सबका लय बताया जाता है
evaṁ sarveṣu bhūteṣu gūḍho ’tmā na prakāśate | dṛśyate tv agryayā buddhyā sūkṣmayā sūkṣmadarśibhiḥ || iti tanmayam evedaṁ sarvaṁ sthāvara-jaṅgamam | sarge ca pralaye caiva tasmin nirdiśyate tathā ||
વ્યાસજી બોલ્યા—આ રીતે સર્વ પ્રાણીઓમાં આત્મા ગૂઢ રહે છે અને ઇન્દ્રિયોને પ્રગટ થતો નથી. પરંતુ સૂક્ષ્મદર્શી મહાત્માઓ પોતાની સૂક્ષ્મ અને શ્રેષ્ઠ બુદ્ધિથી તેનું દર્શન કરે છે. તેથી આ સમગ્ર સ્થાવર-જંગમ જગત્ તે જ તત્ત્વમય છે; સૃષ્ટિકાળે સર્વની ઉત્પત્તિ તેમાંથી કહેવાય છે અને પ્રલયકાળે સર્વનો લય પણ તેમાં જ દર્શાવવામાં આવે છે.
व्यास उवाच
Educational Q&A
The Self is not an object of sensory perception; it is realized only through a purified, subtle, and discerning intellect cultivated by sages. The verse also frames the world-process as arising in creation and returning in dissolution to its underlying source/constituent basis.
In Śānti Parva’s instructional setting, Vyāsa is presenting a contemplative teaching: he explains why the supreme inner reality remains hidden to ordinary perception and how realized seers apprehend it, then links this insight to a broader account of cosmic origination and reabsorption.