Shloka 46

Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)

Devanagari script

सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है

Transliteration

sattvasaṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati | vidvān yoge ye kāma-krodha-lobha-bhayaṃ ca pañcamaṃ svapnam—ime pañca doṣā uktās teṣāṃ pūrṇatayā ucchedaṃ kuryāt | teṣu krodhaṃ śamena jayet, kāmaṃ saṅkalpatyāgena parājayet, tathā dhīraḥ sattvaguṇasaṃsevanena nidrāyā ucchedaṃ kartum arhati ||

Translation

વ્યાસે કહ્યું— સત્ત્વનું સેવન કરવાથી ધીર પુરુષ નિદ્રાનો ઉચ્છેદ કરવા યોગ્ય બને છે. યોગવિદોના મત મુજબ પાંચ દોષ છે— કામ, ક્રોધ, લોભ, ભય અને પાંચમો સ્વપ્ન; એ બધાનો મૂળથી ઉચ્છેદ કરવો જોઈએ. એમાં ક્રોધને શમથી જીતવો અને કામને સંકલ્પ-ત્યાગથી પરાજિત કરવો. આ રીતે સત્ત્વના સતત આશ્રયથી ધીર પુરુષ નિદ્રાને વશમાં કરી યોગના વિઘ્નને દૂર કરે છે.

Word by Word

• {'sattva-saṃsevana': 'cultivation/association with sattva

• nurturing clarity, balance, purity', 'dhīra': 'steadfast, composed, resolute person', 'nidrā': 'sleep

• also a tamasic obstacle to wakeful discipline', 'ucchettum / uccheda': 'to cut off, uproot, eradicate', 'arhati': 'is fit/qualified

• is capable', 'vidvān': 'a learned, wise person', 'yoga': 'discipline of integration

• meditative and ethical practice', 'kāma': 'desire, craving', 'krodha': 'anger', 'lobha': 'greed', 'bhaya': 'fear', 'svapna': 'dreaming

• mental projections during sleep', 'doṣa': 'fault, defect, moral/psychological blemish', 'śama': 'calmness

• control of mind', 'saṅkalpa-tyāga': 'abandonment of saṅkalpa

• renunciation of craving-driven intentions and mental constructions', 'jayet': 'should conquer', 'parājayet': 'should defeat, overcome'}

Speaker

व्यास उवाच

Characters & Entities

• Vyāsa