Shloka 30
Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)
यश्लेनमभिनन्देत यश्नैनमपवादयेत् । समस्तयोश्षाप्यु भयोनाभिध्यायेच्छुभाशुभम्,सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है जो उसकी प्रशंसा करे और जो उसकी निन्दा करे, उन दोनोंमें वह समान भाव रकक््खे, एककी भलाई या दूसरेकी बुराई न सोचे
yaś cainam abhinandet yaś cainam apavādayet | samas tayoś cāpy ubhayo nābhidhyāyec chubhāśubham | sattva-saṁsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati | vidvān yogeṣu kāma-krodha-lobha-bhayaṁ pañcamaṁ svapnam iti pañca doṣān āhuḥ; tān samyag ucchedayet | krodhaṁ śamena jayet, kāmaṁ saṅkalpa-tyāgena parājayet ||
વ્યાસે કહ્યું—જે તેની પ્રશંસા કરે અને જે તેની નિંદા કરે, બંને પ્રત્યે તે સમભાવ રાખે; એકની ‘ભલાઈ’ કે બીજાની ‘બુરાઈ’ મનમાં ચિંતન ન કરે. સત્ત્વસેવનથી ધીર પુરુષ નિદ્રાનો ઉચ્છેદ કરવા યોગ્ય બને છે. વિદ્વાનો યોગમાર્ગના પાંચ દોષ કહે છે—કામ, ક્રોધ, લોભ, ભય અને પાંચમો સ્વપ્ન-નિદ્રા; તેમને મૂળથી ઉખેડી નાખવા જોઈએ. ક્રોધને શમ (આત્મસંયમ) વડે જીતવો અને કામને સંકલ્પ-વિકલ્પત્યાગ વડે પરાજિત કરવો.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Maintain equanimity toward praise and blame, and uproot inner faults—desire, anger, greed, fear, and sleep/dreaming—through yogic discipline: anger by śama (self-restraint) and desire by abandoning saṅkalpa (compulsive intention/mental projection), supported by cultivating sattva.
In Śānti Parva’s instruction on peace and conduct, Vyāsa delivers a didactic counsel: the aspirant should not mentally cling to others’ approval or disapproval and should pursue inner purification by systematically overcoming key psychological obstacles.