Shloka 23
Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)
प्रमोहो भ्रम आवर्तो घ्राणं श्रवणदर्शने । अद्भुतानि रसस्पर्शे शीतोष्णे मारुताकृति:
vyāsa uvāca | pramoho bhrama āvarto ghrāṇaṃ śravaṇadarśane | adbhutāni rasasparśe śītoṣṇe mārutākṛtiḥ | sattvasaṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati |
વ્યાસે કહ્યું—ઇન્દ્રિયો દ્વારા પ્રમોહ, ભ્રમ અને ચિત્તનો આવર્ત ઊઠે છે—ઘ્રાણથી, શ્રવણ અને દર્શનથી; રસ અને સ્પર્શથી અદભુત આસક્તિઓ જન્મે છે; અને શીત-ઉષ્ણના અનુભવથી મનમાં પવન જેવી ચંચળતા ઉદભવે છે. સત્ત્વનું સેવન કરવાથી ધીર પુરુષ નિદ્રા (આળસ-અપ્રમાદ) નો ઉચ્છેદ કરવા યોગ્ય બને છે. તેથી યોગમાં કહેલા પાંચ દોષ—કામ, ક્રોધ, લોભ, ભય અને પાંચમો સ્વપ્ન/નિદ્રા—એનો સમૂળ ઉચ્છેદ કરવો જોઈએ. ક્રોધને શમથી જીતવો, કામને સંકલ્પત્યાગથી પરાજિત કરવો, અને સત્ત્વાભ્યાસથી નિદ્રાનું નિવારણ કરવું.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Sense-contact can generate delusion and restless mental whirl; the remedy is disciplined self-restraint and the cultivation of sattva. Specifically, anger is subdued by calm control (śama), desire by relinquishing impulsive resolve (saṅkalpa-tyāga), and drowsiness by sustained sattvic living.
In the didactic discourse of the Śānti Parva, Vyāsa instructs on inner discipline: he analyzes how the senses trigger confusion and agitation, then prescribes yogic remedies—especially sattva-cultivation—to uproot key moral-psychological दोष (faults) such as desire, anger, and sleepiness.