Shloka 11
शब्द, स्पर्श, रूप, रस और गन्ध--ये पाँच इन्द्रियोंके विषय हैं। इन्हें सदा इन्द्रियोंसे पृथक् समझना चाहिये ।। इन्द्रियाणि मनो युड्धक्ते वश्यान् यन्तेव वाजिन: । मनश्वापि सदा युद्धक्ते भूतात्मा हृदयाश्रित:,जैसे सारथि घोड़ोंको अपने वशमें रखकर उन्हें इच्छानुसार चलाता है, इसी प्रकार मन इन्द्रियोंको काबूमें रखकर उन्हें स्वेच्छासे विषयोंकी ओर प्रेरित करता है, परंतु हृदयमें रहनेवाला जीवात्मा सदा उस मनपर भी शासन किया करता है
śabda-sparśa-rūpa-rasa-gandhāḥ—ete pañcendriyāṇāṁ viṣayāḥ; etān sadā indriyebhyaḥ pṛthag eva vijānīyāt. indriyāṇi mano yuktvā vaśyān yantā iva vājinaḥ; manaś cāpi sadā yuktvā bhūtātmā hṛdayāśritaḥ.
શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને ગંધ—આ પાંચ ઇન્દ્રિયવિષયો છે; તેમને સદા ઇન્દ્રિયોથી જુદા સમજવા જોઈએ. જેમ સારથી ઘોડાઓને જોડીને વશમાં રાખી ઇચ્છાનુસાર દોડાવે છે, તેમ મન ઇન્દ્રિયોને કાબૂમાં રાખીને તેમને વિષયો તરફ પ્રેરિત કરે છે. પરંતુ હૃદયમાં સ્થિત ભૂતાત્મા (જીવાત્મા) તે મન પર પણ સદા અધિકાર રાખે છે.
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse teaches a hierarchy of discipline: sense-objects are distinct from the senses; the mind can restrain and direct the senses like a charioteer controls horses; and deeper still, the heart-abiding self (bhūtātmā) is the ultimate governor that can and should rule the mind. Ethical life depends on recognizing these distinctions and cultivating inner mastery rather than being dragged by sensory attractions.
In Śānti Parva’s instruction on conduct and inner peace, Vyāsa explains to the listener how perception and desire operate. He uses the charioteer-and-horses analogy to describe the mind’s management of the senses, then points beyond the mind to the indwelling self in the heart as the final authority, framing self-knowledge and restraint as foundations for dharma.