Shloka 14
Gṛhastha-vṛtti and Niyama: Models of Householder Livelihood and Discipline (गृहस्थवृत्ति-नियमाः)
कालोदकेन महता वर्षावर्तेन संततम् । मासोर्मिणर्तुवेगेन पक्षोलपतृणेन च
vyāsa uvāca | kālodakena mahatā varṣāvartena santatam | māsormibhir ṛtuvegena pakṣolapatṛṇena ca | nimeṣonmeṣa-phenena dinarātri-jalapravāhaiḥ | kāmadevo bhayaṅkaro grāhaḥ | vedā yajñāś ca naukāḥ | dharmo dvīpaḥ prāṇinām āśrayabhūtaḥ | artha-kāmau jalāni | satyabhāṣaṇaṃ mokṣaś ca ubhe tīre | hiṃsā-rūpā vṛkṣāḥ tasmin kāla-pravāhe vahanti | yugaṃ maryādā | brahmaiva ca taṃ kālanadaṃ prasūte parvataḥ | tasmin pravāhe patitā vidhātṛ-sṛṣṭāḥ sarve prāṇino yamalokaṃ prati ākarṣyante ||
વ્યાસે કહ્યું—કાલરૂપ મહાન નદી વહે છે. તેનું જળ સ્વયં કાળ છે; સતત ઊઠતી વર્ષાઓ તેના ભમરા છે. મહિના તેની ઉછળતી તરંગો છે; ઋતુઓ તેના વેગવાન પ્રવાહ છે; પક્ષો તેની લતાઓ અને તૃણ છે. નિમેષ-ઉન્મેષ તેનો ફેન છે; દિવસ-રાત તેની ધારા છે. તેમાં કામરૂપ ભયંકર ગ્રાહ વસે છે. વેદ અને યજ્ઞ નૌકા છે; ધર્મ પ્રાણીઓ માટે આશ્રયદ્વીપ છે. અર્થ અને કામ તેના જળ છે; સત્યવચન અને મોક્ષ તેના બે કાંઠા છે. હિંસારૂપી વૃક્ષો તે પ્રવાહમાં વહેતા જાય છે. યુગો તેની સીમા છે અને બ્રહ્મ જ તે પર્વત-સ્ત્રોત છે જ્યાંથી આ કાળનદી જન્મે છે. એ જ પ્રવાહમાં પડીને વિધાતાએ રચેલા સર્વ પ્રાણી યમલોક તરફ ખેંચાઈ જાય છે.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Time is an irresistible current carrying all beings toward death and judgment; only disciplined life—grounded in Dharma, truthful speech, and oriented to moksha—provides safe footing and a way to ‘cross’ the dangers of desire, violence, and attachment.
Vyāsa delivers a sustained metaphor: the cosmos is a river of Time with cycles (days, months, seasons, yugas) as its features; desire is a predator within it; Vedic knowledge and sacrifice are boats; Dharma is a refuge-island; and all created beings are pulled along toward Yama’s realm.