Shloka 32
आत्मदर्शन-उपदेशः (Ātma-darśana Upadeśa) — Mind, Senses, and the All-pervading Self
एक हजार चतुर्युगका जो ब्रह्माका एक दिन बताया गया है और उतनी ही बड़ी जो उनकी रात्रि कही गयी है, उसको जो लोग ठीक-ठीक जानते हैं, वे ही दिन और रात अर्थात् कालतत्त्वको जाननेवाले हैं ।। प्रतिबुद्धों विकुरुते ब्रह्माक्षय्यं क्षपाक्षये सृजते च पर | तस्माद् व्यक्तात्मकं मन:,रात्रि समाप्त जाग्रत् हुए ब्रह्माजी पहले अपने अक्षय स्वरूपको मायासे विकारयुक्त बनाते हैं फिर महत्तत्त्वको उत्पन्न करते हैं। तत्पश्चात् उससे स्थूल जगत्को धारण करनेवाले मनकी उत्पत्ति होती है
vyāsa uvāca | eka-sahasra-caturyugā yā brahmaṇaḥ ahar ucyate, tāvatī caiva yā rātriḥ proktā; etad ye yathāvad viduḥ, te eva ahorātra-vidāḥ kāla-tattva-vidaḥ | rātry-ante pratibuddho brahmā akṣayyaṃ svam ātmānaṃ māyayā vikṛti-yuktaṃ karoti; tataḥ mahat-tattvaṃ sṛjate; tataś ca sthūla-jagat-dhāraṇaṃ mana utpadyate ||
વ્યાસે કહ્યું—જે લોકો સાચે જાણે છે કે બ્રહ્માનો એક દિવસ સહસ્ર ચતુર્યુગ જેટલો છે અને એટલી જ વિશાળ તેની રાત્રિ છે, તેઓ જ દિવસ-રાત, એટલે કે કાળતત્ત્વના જાણકાર છે. રાત્રિ પૂર્ણ થઈ બ્રહ્મા જાગે ત્યારે, પ્રથમ માયા દ્વારા પોતાના અક્ષય સ્વરૂપને પ્રકટ થવા અને વિકાર ધારણ કરવા યોગ્ય બનાવે છે; પછી મહત્તત્ત્વ ઉત્પન્ન કરે છે. ત્યારબાદ મહત્માંથી વ્યક્તાત્મક મન ઉત્પન્ન થાય છે, જે સ્થૂલ જગતને ધારણ અને વ્યવસ્થિત કરે છે.
व्यास उवाच