Shloka 753
योग–सांख्यसमन्वयः, रथोपमा, व्यक्त–अव्यक्तविवेकः
Yoga–Sāṃkhya Synthesis, Chariot Allegory, and the Vyakta–Avyakta Distinction
शिष्यानप्रहितास्तेषामकुर्वन् गुरव: स्वयम् । गुरुलोग प्रतिदिन प्रातः:काल जाकर शिष्योंसे पूछते हैं कि आपकी रात सुखसे बीती है न? इसके सिवा वे उन शिष्योंके वस्त्र आदि ठीकसे पहनाते और उनकी वेश-भूषा सँवारते हैं तथा उनकी ओरसे कोई प्रेरणा न होनेपर भी स्वयं ही उनके संदेशवाहक दूत आदिका कार्य करते हैं
śiṣyān aprahitās teṣām akurvan guravaḥ svayam | guru-lokaḥ pratidina prātaḥ-kāle gatvā śiṣyebhyaḥ pṛcchanti—kaccid rātriḥ sukhenātītā na iti | etad-atikramya te śiṣyāṇāṃ vastrādīni samyak paridhāpayanti, veśa-bhūṣāṃ ca saṃskurvanti, tathā teṣāṃ vināpi prerayā svayam eva sandesha-vāhaka-dūta-ādi-kāryaṃ kurvanti ||
શક્ર બોલ્યા—શિષ્યો તરફથી કહ્યા વિના પણ ગુરુજન પોતે જ તેમની જરૂરિયાતો પૂરી કરે છે. તેઓ દરરોજ પ્રાતઃકાળ શિષ્યો પાસે જઈ પૂછે છે—“રાત સુખથી વીતી ને?” પછી તેમના વસ્ત્રાદિ ઠીક રીતે ગોઠવે છે, વેશ-ભૂષા સંવારે છે અને કોઈ પ્રેરણા વિના પણ તેમની તરફથી સંદેશવાહક-દૂતનું કાર્ય પોતે જ કરે છે. આમ ગુરુધર્મ માત્ર ઉપદેશ નથી, કરુણાભર્યું સંરક્ષણ છે.
शक्र उवाच
Educational Q&A
A teacher’s dharma is not limited to imparting knowledge; it includes proactive care—checking a student’s well-being, ensuring proper conduct and readiness, and even taking up practical responsibilities for the student when needed.
Śakra describes an idealized model of the guru-community: they visit students each morning, inquire about their comfort, help arrange their clothing and appearance, and act as messengers or envoys on the students’ behalf without waiting to be asked.