Shloka 9
ब्राह्मणस्य पूर्वतरा वृत्तिः — The Earlier Ideal Conduct of a Brahmana
River-of-Saṃsāra Metaphor
समृद्धमात्रे त्रैलोक्ये प्रीतियुक्ते स्वयम्भुवि | पूर्वकालमें जब दैत्यों और दानवोंका संहार करनेवाला देवासुर-संग्राम समाप्त हो गया, वामनरूपधारी भगवान् विष्णुने अपने पैरोंसे तीनों लोकोंको नाप लिया और सौ यज्ञोंका अनुष्ठान करनेवाले इन्द्र जब देवताओंके राजा हो गये, तब देवताओंकी सब ओर आराधना होने लगी। चारों वर्णोके लोग अपने-अपने धर्ममें स्थित रहने लगे। तीनों लोकोंका अभ्युदय होने लगा और सबको सुखी देखकर स्वयम्भू ब्रह्माजी अत्यन्त प्रसन्न रहने लगे ।। रद्रेवसुभिरादित्यैरश्विभ्यामपि चर्षिभि:,उन्हीं दिनोंकी बात है, देवराज इन्द्र अपने ऐरावत नामक गजराजपर, जो चार सुन्दर दाँतोंसे सुशोभित और दिव्य शोभासे सम्पन्न था, आरूढ़ हो तीनों लोकोंमें भ्रमण करनेके लिये निकले। उस समय त्रिलोकीनाथ इन्द्र रुद्र, वसु, आदित्य, अश्विनीकुमार, ऋषिगण, गन्धर्व, नाग, सिद्ध तथा विद्याधरों आदिसे घिरे हुए थे
samṛddhamātre trailokye prītiyukte svayambhuvi | rudrair vasubhir ādityair aśvibhyām api cārṣibhiḥ ||
ભીષ્મ બોલ્યા—જ્યારે ત્રિલોક સમૃદ્ધ થયો અને સ્વયંભૂ બ્રહ્મા આનંદથી પરિપૂર્ણ થયા; જ્યારે વામનરૂપધારી ભગવાન વિષ્ણુએ પોતાના પગલાંથી ત્રિલોક માપી લીધો અને શતયજ્ઞકર્તા ઇન્દ્ર દેવતાઓના રાજા બન્યા; ત્યારે ચાતુર્વર્ણ્ય પોતાના-પોતાના ધર્મમાં સ્થિર થયું અને સર્વત્ર દેવપૂજા થવા લાગી. એ દિવસોમાં ત્રિલોકનાથ ઇન્દ્ર દિવ્ય તેજથી દીપ્ત, ચાર સુંદર દાંતોથી શોભિત ઐરાવત પર આરુઢ થઈ ત્રિલોકમાં વિહાર કરવા નીકળ્યા—રુદ્ર, વસુ, આદિત્ય, અશ્વિનીકુમાર, ઋષિગણ તથા ગંધર્વ, નાગ, સિદ્ધ અને વિદ્યાધર આદિથી ઘેરાયેલા।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse presents an ethical-cosmic ideal: when divine authority is rightly established and worship is properly directed, human society stabilizes through adherence to one’s dharma (varṇa-dharma), producing prosperity and general well-being—an image of order (ṛta/dharma) reflected both in heaven and on earth.
After the gods’ victory and Viṣṇu’s Vāmana/Trivikrama act of measuring the three worlds, Indra becomes firmly enthroned as king of the gods. With the worlds flourishing and Brahmā pleased, Indra rides Airāvata and tours the three worlds, accompanied by major divine groups (Rudras, Vasus, Ādityas, Aśvins) and other celestial beings.