Shloka 13
Brāhmaṇa-kṛtya, Āśrama-niyama, and Dāna-prasaṃsā
Duties of the Brāhmaṇa, āśrama discipline, and praise of giving
पययिह्न्यमानानामभियोक्ता न विद्यते | दुःखमेतत् तु यद् द्वेष्टा कर्ताहमिति मन्यते
paryāyihnyamānānām abhiyoktā na vidyate | duḥkham etat tu yad dveṣṭā kartāham iti manyate ||
ભીષ્મે કહ્યું—કાળક્રમથી આવતાં સુખ-દુઃખોથી જે લોકો વારંવાર પીડાય છે, તેમના દુઃખ માટે બીજો કોઈ આરોપી નથી—બાહ્ય દોષી કોઈ નથી. સાચું દુઃખ તો એ છે કે માણસ વર્તમાન પીડાથી દ્વેષ કરીને ‘હું જ તેનો કર્તા છું’ એમ માની લે છે.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Pleasure and pain arise in the natural course of time; blaming an external agent is misguided. Suffering deepens when one reacts with aversion and falsely identifies as the autonomous doer—“I am the maker of this”—instead of seeing experiences as time-conditioned and to be borne with equanimity.
In the Shanti Parva’s instruction to Yudhishthira, Bhishma continues his ethical-philosophical counsel, explaining how wise understanding of time, causality, and non-attachment reduces grief and prevents the mind from creating an enemy or culprit for inevitable life experiences.