Shloka 46
कालनिर्णयः, युगधर्मवर्णनम्, सृष्टिक्रमश्च
Time-Reckoning, Yuga-Dharma, and the Sequence of Creation
शचीपति इन्द्र! न मैं कर्ता हूँ, न तुम कर्ता हो और न कोई दूसरा ही कर्ता है। काल बारी-बारीसे अपनी इच्छाके अनुसार सम्पूर्ण लोकोंका उपभोग करता है ।।
śakra uvāca | śacīpate indra! na mayi kartā, na tvaṃ kartā, na ca kaścid anya eva kartā | kālaḥ krameṇa svecchayā samastān lokān upabhuṅkte || māsamāsārdha-veśmānam ahorātrābhi-saṃvṛtam | ṛtu-dvāraṃ varṣa-mukham āyur veda-vido janāḥ ||
શક્રે કહ્યું—હે શચીપતિ ઇન્દ્ર! ન હું કર્તા છું, ન તું કર્તા છે, ન બીજો કોઈ કર્તા છે. કાળ જ ક્રમશઃ પોતાની ઇચ્છા મુજબ સર્વ લોકનો ભોગ કરે છે. વેદજ્ઞો કહે છે—માસ અને પક્ષ કાળનું નિવાસ છે; દિવસ-રાત તેનું આવરણ છે; ઋતુઓ તેના દ્વાર છે; વર્ષ તેનું મુખ છે; અને કાળ જ આયુષ્ય-સ્વરૂપ છે.
श॒क्र उवाच
Educational Q&A
The verse teaches the limitation of personal agency: ultimate causality is attributed to Kāla (Time), which governs the rise and fall of beings and worlds. This supports ethical detachment—acting without egoistic doership—and frames events as unfolding within a larger cosmic order.
Śakra (Indra) speaks in a reflective, philosophical mode, addressing Indra as Śacī’s lord, and explains that neither speaker nor listener is the true agent. He then uses a vivid metaphor: Time has months and fortnights as its dwelling, day and night as its covering, seasons as its doors, and the year as its mouth—emphasizing Time’s all-encompassing sovereignty over life-span.