Shloka 41
Śakra–Namuci-saṃvāda: Śoka-nivāraṇa and Daiva-vicāra
Indra and Namuci on grief, composure, and inevitability
एवं सति क उच्छेद: शाश्वतो वा कथं भवेत् । स्वभावाद् वर्तमानेषु सर्वभूतेषु हेतुत:
evaṁ sati ka ucchedaḥ śāśvato vā kathaṁ bhavet | svabhāvād vartamāneṣu sarvabhūteṣu hetutaḥ ||
જો એવું હોય, તો આત્માનો ઉચ્છેદ (વિનાશ) કેવી રીતે થઈ શકે? અને બીજી તરફ, ભૂતતત્ત્વો સાથે તેનો શાશ્વત, અવિચ્છિન્ન સંસર્ગ કેવી રીતે રહી શકે? કારણ કે સર્વ પ્રાણીઓ પોતાના સ્વભાવ અનુસાર વર્તે છે અને તેમની ક્રિયાઓ કારણોથી જ પ્રવર્તે છે।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma argues from causality and svabhāva (inherent nature) that absolute annihilation of the self is untenable, and likewise that an eternal, fixed linkage of the self with material elements is also untenable. What we observe is conditioned operation—beings functioning according to nature and causes—so claims of total extinction or permanent elemental bondage do not fit the causal order.
In the Śānti Parva’s instruction on peace and liberation, Bhīṣma continues his philosophical teaching to Yudhiṣṭhira. Here he presses a logical point: since all beings operate through causes and according to their nature, one should not conclude either that the self is destroyed or that it remains eternally fused with the elements; rather, embodied experience is a causal, conditioned process.