Shloka 36
Śakra–Namuci-saṃvāda: Śoka-nivāraṇa and Daiva-vicāra
Indra and Namuci on grief, composure, and inevitability
इन्द्रियाण्यपि सूक्ष्माणि दृष्ट््वा पूर्वश्रुतागमात् । चिन्तयन्नानुपर्येति त्रिभिरेवान्वितो गुणै:
indriyāṇy api sūkṣmāṇi dṛṣṭvā pūrvaśrutāgamāt | cintayann ānuparyeti tribhir evānvito guṇaiḥ ||
ભીષ્મે કહ્યું—પૂર્વે શ્રુત આગમના પ્રમાણથી સૂક્ષ્મ ઇન્દ્રિયોને પણ જાણી, સ્વપ્નદ્રષ્ટા પુરુષ વિષયોની કલ્પના-ચિંતનમાં લીન રહી અને સત્ત્વ-રજસ-તમસ—આ ત્રણ ગુણોથી યુક્ત થઈ, શરીરનાં અંદર જ ઇચ્છાનુસાર વિહરે છે; કારણ કે જાગ્રત અવસ્થામાં જોયેલું-સાંભળેલું વગેરેમાંથી ઉત્પન્ન વાસનાઓના બળે તેને શબ્દાદિ વિષયોની અનુભૂતિ થાય છે.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Even in dream, experience is driven by subtle sense-faculties and prior impressions, and it is colored by the three guṇas. Hence ethical self-cultivation requires guarding sense-contact and training thought, because inner wandering continues even without external objects.
Bhīṣma is explaining to his listener a psychological-metaphysical account of the dreamer: the dream-experiencer, influenced by earlier learned doctrine and by the guṇas, mentally follows sense-objects and ‘roams’ within the body, constructing experience from subtle faculties and impressions.