Shloka 30
Śrī–Indra–Bali Saṃvāda: The Departure and Fourfold Placement of Lakṣmī
प्रेतीभूते5त्ययश्वैव देवताद्युपपाचनम् । मृते कर्मनिवृत्तिश्न प्रमाणमिति निश्चय:,(इस नास्तिक मतका खण्डन इस प्रकार समझना चाहिये) मरे हुए शरीरमें जो चेतनताका अभाव देखा जाता है, वही देहातिरिक्त आत्माके अस्तित्वमें प्रमाण है (यदि चेतनता देहका ही धर्म हो तो मृतक शरीरमें भी उसकी उपलब्धि होनी चाहिये; परंतु मृत्युके पश्चात् कुछ कालतक शरीर तो रहता है, पर उसमें चेतनता नहीं रहती; अतः यह सिद्ध हो जाता है कि चेतन आत्मा शरीरसे भिन्न है)। नास्तिक भी रोग आदिकी निवृत्तिके लिये मन्त्र, जप तथा तान्त्रिक पद्धतिसे देवता आदिकी आराधना करते हैं। (वह देवता क्या है? यदि पाज्चभौतिक है तो घट आदिकी भाँति उसका दर्शन होना चाहिये और यदि वह भौतिक पदार्थोंसे भिन्न है तो चेतनकी सत्ता स्वतः सिद्ध हो गयी; अतः देहसे भिन्न आत्मा है, यह प्रत्यक्ष अनुभवसे सिद्ध हो जाता है और देह ही आत्मा है, यह प्रत्यक्ष अनुभवके विरुद्ध जान पड़ता है)। यदि शरीरकी मृत्युके साथ आत्माकी भी मृत्यु मान ली जाय, तब तो उसके किये हुए कर्मोका भी नाश मानना पड़ेगा; फिर तो उसके शुभाशुभ कर्मोंका फल भोगनेवाला कोई नहीं रह जायगा और देहकी उत्पत्तिमें अकृताभ्यागम (बिना किये हुए कर्मका ही भोग प्राप्त हुआ ऐसा) माननेका प्रसंग उपस्थित होगा। ये सब प्रमाण यह सिद्ध करते हैं कि देहातिरिक्त चेतन आत्माकी सत्ता अवश्य है
pretībhūte ’tyayaś caiva devatādy-upapācanam | mṛte karma-nivṛttiś ca pramāṇam iti niścayaḥ ||
ભીષ્મે કહ્યું— “મૃત્યુ પછીનું પરિવર્તન, દેવતા વગેરેની શાંતિ-આરાધનાની પ્રથા, અને મૃત્યુ પામ્યા પછી કર્મપ્રવૃત્તિનું નિવૃત્ત થવું—આ બધાં નિર્ણાયક પ્રમાણ છે. મૃત શરીરમાં ચેતનાનો અભાવ દેખાય છે; તેથી દેહથી ભિન્ન ચેતન આત્મા છે એમ અનુમાન થાય છે. જો ચેતના માત્ર દેહનો ધર્મ હોત, તો મૃત્યુ પછી થોડો સમય દેહ રહે ત્યારે પણ ચેતના રહેવી જોઈએ; પરંતુ એવું નથી. વધુમાં, જે અદૃષ્ટને નકારે છે એવા નાસ્તિકો પણ રોગ-શોક નિવારણ માટે મંત્ર, જપ અને તાંત્રિક ઉપાયોથી દેવશક્તિઓની આરાધના કરે છે—એથી તેઓ સ્થૂલ પદાર્થથી પરની કોઈ સત્તાને પરોક્ષ રીતે સ્વીકારે છે. અને જો આત્મા દેહ સાથે નષ્ટ થાય એમ માનીએ, તો કરેલા કર્મો પણ નષ્ટ માનવા પડે; ત્યારે શુભાશુભ ફળ ભોગવનાર કોઈ ન રહે અને ‘અકૃતાભ્યાગમ’નો અગ્રાહ્ય દોષ ઊભો થાય. તેથી દેહાતીત ચેતન આત્માની સત્તા સ્થાપિત છે।”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma argues that consciousness is not identical with the body: the absence of consciousness in a dead body, the widespread reliance on deity-propitiation even among skeptics, and the need for an experiencer of karmic results together support the existence of an embodied yet body-distinct conscious self (ātman).
In the Śānti Parva’s instruction on dharma and liberation, Bhīṣma continues his philosophical teaching, addressing and refuting materialist (nāstika) views by offering reasoning from experience (death and loss of consciousness), social practice (ritual propitiation), and moral causality (karma and its fruits).