Shloka 11
इन्द्र–बलि संवादः
The Dialogue of Indra and Bali on Fortune, Humility, and Restraint
ततः पश्यन्त्यसम्बुद्धया वातपित्तकफोत्तरान् | रजस्तमोगतैभविस्तदप्याहुर्दुरत्ययम्
tataḥ paśyanty asambuddhayā vātapittakaphottarān | rajastamogatāir bhāvais tad apy āhur duratyayam ||
ત્યારબાદ સાચી જાગૃતિ વિના મનુષ્યો સ્વપ્નમાં વાયુ, પિત્ત અથવા કફની પ્રધાનતા ધરાવતા તથા કામ, મોહ વગેરે રજસ-તમસભાવોથી વ્યાપ્ત અનેક પ્રકારના દેહરૂપોનું દર્શન કરે છે. તત્ત્વજ્ઞાન વિના આ સ્વપ્નદર્શનને પાર કરવું અત્યંત દુષ્કર છે—એવું જ્ઞાની કહે છે.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Without tattva-jñāna (knowledge of reality), the mind remains unawakened and gets caught in dream-like perceptions shaped by bodily humors and the guṇas (rajas and tamas); transcending this delusive experience is therefore very difficult.
Bhishma continues his instruction in Shanti Parva, describing how ordinary people, through ignorance, experience dream-visions of many forms conditioned by physiological and psychological forces, and he stresses that only true insight enables one to go beyond such illusion.