Shloka 25
Prahlāda–Indra Saṃvāda: Kartṛtva (Agency) and Svabhāva (Nature) in the Causation of Karma
साधन आरम्भ कर देनेपर उसे बीचमें न रोके। जैसे आग धीरे-धीरे तेज की जाती है, उसी प्रकार ज्ञानके साधनको शनैः-शनै: उद्दीपित करे। ऐसा करनेसे ज्ञान सूर्यके समान प्रकाशित होने लगता है ।।
sādhanaṃ ārambhaṃ kṛtvā madhye na nivārayet | yathā agniḥ śanaiḥ-śanaiḥ tīvraḥ kriyate tathā jñānasya sādhanam api śanaiḥ-śanaiḥ uddīpayet | evaṃ kṛte jñānaṃ sūryavat prakāśate || jñānādhiṣṭhānam ajñānaṃ trīṃl lokān adhitiṣṭhati | vijñānānugataṃ jñānam ajñānena apākṛṣyate ||
ભીષ્મ કહે છે—એકવાર સાધના આરંભી હોય તો તેને વચ્ચે અટકાવવી નહીં. જેમ અગ્નિને ધીમે ધીમે પ્રજ્વલિત કરવામાં આવે છે, તેમ જ્ઞાનના સાધનોને પણ ક્રમે ક્રમે ઉદ્દીપિત કરવા; એમ કરવાથી જ્ઞાન સૂર્ય સમાન પ્રકાશિત થવા લાગે છે. અજ્ઞાનનું અધિષ્ઠાન પણ જ્ઞાન જ છે, જે ત્રિલોકને વ્યાપી ધારે છે; પરંતુ અજ્ઞાનથી વિજ્ઞાન-યુક્ત જ્ઞાન પણ ક્ષીણ થઈ ખેંચાઈ જાય છે.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Do not abandon a discipline once begun; cultivate the means to knowledge gradually and steadily. True knowledge becomes luminous through sustained practice, while ignorance can obscure even discernment-guided understanding.
In the Śānti Parva’s instruction to Yudhiṣṭhira, Bhīṣma continues ethical-spiritual counsel, using the metaphor of slowly intensifying fire to recommend patient, uninterrupted cultivation of knowledge and warning how ignorance diminishes insight.