Shloka 23
Adhyāya 214: Tapas Redefined—Perpetual Discipline, Hospitality, and the Ethics of Eating (तपः-निरूपणम्, विघसाशी-अतिथिप्रिय-धर्मः)
महर्षिर्भगवानन्रिवेंद तच्छुक्रसम्भवम् । त्रिबीजमिन्द्रदैवत्यं तस्मादिन्द्रियमुच्यते
mahārṣir bhagavān atrir veda tac chukra-sambhavam | tri-bījam indra-daivatyam tasmād indriyam ucyate ||
ભગવાન મહર્ષિ અત્રિ તે શુક્રની ઉત્પત્તિ અને ગતિ જાણે છે. તેઓ કહે છે—મનોભવા નાડી, સંકલ્પ અને અન્ન—આ ત્રણ તેના ત્રિબીજ કારણ છે. તેનું અધિદેવ ઇન્દ્ર છે; તેથી તેને ‘ઇન્દ્રિય’ કહેવામાં આવે છે.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse links bodily potency and the functioning of faculties to three supports—mind-channel, intention, and nourishment—implying that ethical self-mastery involves regulating thought (saṅkalpa) and diet, since the senses (indriyas) are governed under a higher order symbolized by Indra.
In Bhishma’s instruction during the Shanti Parva, he cites the authority of the sage Atri to explain the origin and classification of ‘indriya,’ giving a doctrinal-etymological account that connects physiology, psychology, and divine governance.