Shloka 13
तद् बीज॑ देहिनामाहुस्तद् बीज॑ जीवसंज्ञितम् । कर्मणा कालयुक्तेन संसारपरिवर्तनम्
tad bījaṁ dehinām āhus tad bījaṁ jīva-saṁjñitam | karmaṇā kāla-yuktena saṁsāra-parivartanam ||
તે (અવ્યક્ત)ને દેહધારી પ્રાણીઓનું બીજ કહેવામાં આવે છે; ગુણોના સંગથી જોડાય ત્યારે એ જ બીજ ‘જીવ’ નામે ઓળખાય છે। કાળથી યુક્ત કર્મના પ્રેરણાથી તે સંસારચક્રમાં સતત ફરતો રહે છે।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse identifies the subtle Self as the causal ‘seed’ of embodied life. When that Self is associated with the guṇas (qualities of nature), it is spoken of as the jīva, and under the impulse of karma operating within time, it continues to revolve through saṁsāra.
In the Śānti Parva’s instruction on dharma and liberation, Bhīṣma is teaching Yudhiṣṭhira about the metaphysical basis of bondage: how the individual self, conditioned by guṇas, is propelled by time-linked actions into repeated worldly cycles.