Shloka 22
Vimokṣa-niścaya: Pañcaśikha’s Analysis of Aggregates, Guṇas, and Tyāga (मोक्षनिर्णयः)
सत्त्वस्यथ रजसश्वैव तमसश्न निबोध तान् । प्रसादो हर्षजा प्रीतिरसंदेहो धृति: स्मृति: । एतान् सत्त्वगुणान् विद्यादिमान् राजसतामसान्
sattvasya atha rajasaś caiva tamasaś ca nibodha tān | prasādo harṣajā prītir asaṃdeho dhṛtiḥ smṛtiḥ | etān sattvaguṇān vidyād imān rājasatāmasān |
ભીષ્મે કહ્યું—હવે સત્ત્વ, રજસ્ અને તમસ્—આ ત્રણ ગુણોના કાર્યો સમજો. મનની પ્રસન્નતા, હર્ષથી જન્મેલી પ્રીતિ, સંશયનો અભાવ, ધૈર્ય અને સ્મૃતિ—આ સત્ત્વગુણના કાર્યો છે. અને કામ-ક્રોધ વગેરે, પ્રમાદ, લોભ, મોહ, ભય, ક્લાંતિ, વિષાદ, શોક, અપ્રસન્નતા, માન, દર્પ તથા અનાર્ય વર્તન—આ રજોગુણ અને તમોગુણના કાર્યો તરીકે ઓળખવા જોઈએ.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma classifies mental states and behaviors by the three guṇas: sattva produces clarity, joyful affection, certainty, steadiness, and memory; rajas and tamas manifest as desire-driven agitation and darker states like anger, negligence, greed, delusion, fear, fatigue, sorrow, pride, arrogance, and ignoble conduct.
In the Shanti Parva instruction to Yudhishthira, Bhishma continues his ethical teaching by explaining how to recognize the guṇas through their observable effects in the mind and character, guiding the king toward self-governance and righteous rule.