Shloka 14
अव्यक्त–व्यक्त–कारणकार्यविवेकः
Avyakta–Vyakta and Causality: Discrimination of Field and Knower
अन्तरात्मा तथा देहमाविश्येन्द्रियरश्मिभि: । प्राप्येन्द्रिययुणान् पडच सो<स्तमावृत्य गच्छति
antarātmā tathā deham āviśyendriya-raśmibhiḥ | prāpyendriya-guṇān pañca so 'stam āvṛtya gacchati ||
ભીષ્મે કહ્યું—જેમ સૂર્ય ઉદય થઈ પોતાની કિરણો સર્વ દિશામાં ફેલાવે છે અને અસ્ત સમયે એ જ કિરણોને પોતાના અંદર સમેટી લે છે, તેમ અંતરાત્મા દેહમાં પ્રવેશ કરીને ઇન્દ્રિય-રશ્મિરૂપ વૃત્તિઓ દ્વારા પાંચ વિષયો ગ્રહણ કરે છે; અને દેહ છોડતી વેળાએ એ સર્વ શક્તિઓને પોતાના અંદર સંહરી આગળ ગતિ કરે છે।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The Self is distinct from the body and senses: it ‘projects’ experience through the senses to grasp the five sense-objects, and at death it withdraws those faculties and moves on. Hence one should cultivate detachment and self-knowledge rather than identify with sensory life.
In Shanti Parva’s instruction on dharma and liberation, Bhishma explains to the listener how the jiva/inner Self operates in embodiment, using the sun’s rays as a simile for the senses spreading out during life and being gathered back at the time of departure.