Shloka 22
Yoga, Nārāyaṇa as Supreme Principle, and the Emanation of Categories
Sāṅkhya-Yoga Outline
जैसे सूर्यग्रहणकालमें चन्द्रमा सूर्यसे संयुक्त होनेपर सूर्यमें छायारूपी राहुका दर्शन होता है, उसी प्रकार शरीरसे संयुक्त होनेपर शरीरधारी आत्माकी उपलब्धि होती है ।। यथा चन्द्रार्कनिर्मुक्तः स राहुनोपलभ्यते । तद्धच्छरीरनिर्मुक्त: शरीरी नोपलभ्यते,जैसे चन्द्रमा-सूर्यससे अलग होनेपर सूर्यमें राहुकी उपलब्धि नहीं होती, उसी प्रकार शरीरसे विलग होनेपर शरीरधारी आत्माका दर्शन नहीं होता
yathā candrārka-nirmuktaḥ sa rāhunopalabhyate | tadvac charīra-nirmuktaḥ śarīrī nopalabhyate ||
ભીષ્મે કહ્યું—જેમ સૂર્યગ્રહણ સમયે ચંદ્ર સૂર્ય સાથે સંયોગ પામે ત્યારે સૂર્યમાં છાયારૂપ રાહુનું દર્શન થાય છે, તેમ શરીર સાથે સંયોગ થતાં દેહધારી આત્માની ઉપલબ્ધિ થાય છે. અને જેમ ચંદ્ર-સૂર્ય અલગ થતાં સૂર્યમાં રાહુની ઉપલબ્ધિ રહેતી નથી, તેમ શરીરથી વિયોગ થતાં દેહધારી આત્માનું દર્શન થતું નથી.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Perception of the ‘embodied self’ depends on the body as a condition and instrument; when that association is absent, the self is not available to ordinary sense-perception—implying the Self is subtler than what the senses can objectify.
In Shanti Parva’s instruction on dharma and liberation, Bhishma explains to the listener (Yudhishthira contextually) a philosophical point using an eclipse analogy: Rāhu’s presence is inferred/seen only under conjunction, just as the self is ‘noticed’ in embodied life but not as a visible object when separated from the body.