Shloka 9
Varāha-avatāra: Viṣṇu’s subterranean intervention and the cosmic nāda (Śānti-parva 202)
यथा प्रदीप्त: पुरत: प्रदीप: प्रकाशमन्यस्य करोति दीप्यन् | तथेह पज्चेन्द्रियदीपवृक्षा ज्ञानप्रदीप्ता: परवन्त एव,जिस प्रकार अग्निसे प्रज्वलित दीपक स्वयं प्रकाशित होता हुआ पासमें स्थित अन्य वस्तुओंको भी प्रकाशित कर देता है, उसी प्रकार इस शरीररूप वृक्षमें स्थित पाँच इन्द्रियाँ चैतन्यरूपी ज्ञानके प्रकाशसे प्रकाशित होकर विषयोंको प्रकाशित करती हैं (उनका प्रकाश चिन्मय प्रकाशके ही अधीन होनेके कारण वे पराधीन हैं। स्वतः प्रकाश करनेमें समर्थ नहीं हैं)
yathā pradīptaḥ purataḥ pradīpaḥ prakāśam anyasya karoti dīpyan | tathaiha pañcendriya-dīpa-vṛkṣe jñāna-pradīptāḥ paravanta eva ||
જેમ અગ્નિથી પ્રજ્વલિત દીવો પોતે પ્રકાશિત થઈને નજીકમાં રહેલી અન્ય વસ્તુઓને પણ પ્રકાશિત કરે છે, તેમ આ શરીર-રૂપ વૃક્ષમાં સ્થિત પાંચ ઇન્દ્રિય-રૂપ દીવાઓ જ્ઞાન-રૂપ ચૈતન્યના તેજથી પ્રજ્વલિત થઈ પોતાના વિષયો પ્રગટ કરે છે. પરંતુ તેમની પ્રકાશશક્તિ પરાધીન છે—તેઓ સ્વતઃ પ્રકાશતા નથી; આંતરિક પ્રકાશના આધિન જ પ્રકાશે છે.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The senses can reveal objects only because they are illumined by the inner light of consciousness/knowledge; therefore sensory cognition is dependent, and true authority belongs to the knowing Self rather than to the senses.
In the Shanti Parva’s instruction on dharma and liberation, Bhishma explains to the listener through a lamp metaphor that the five senses in the body function only when empowered by the deeper principle of awareness, emphasizing inner discernment over sensory compulsion.