Shloka 26
प्रजापतयः देवगणाश्च दिशि-दिशि स्थिताः ऋषयः
Prajāpatis, Deva-Groups, and the Ṛṣis Assigned to the Directions
रसैविंमुक्तं विविधैश्व गन्धै- रशब्दमस्पर्शमरूपवच्च । अग्राह्मुमव्यक्तमवर्णमेक॑ पज्चप्रकारान् ससृजे प्रजानाम्,वह अनिर्वचनीय वस्तु नाना प्रकारके रस और भाँति-भाँतिके गन्धोंसे रहित है। शब्द, स्पर्श एवं रूपसे भी शून्य है। मन, बुद्धि और वाणीद्वारा भी उसका ग्रहण नहीं हो सकता। वह अव्यक्त, अद्वितीय तथा रूप-रंगसे रहित है तथापि उसीने प्रजाओंके लिये रूप, रस आदि पाँचों विषयोंकी सृष्टि की है
rasair vimuktaṁ vividhaiś ca gandhair aśabdam asparśam arūpavat ca | agrāhyam avyaktam avarṇam ekaṁ pañca-prakārān sasṛje prajānām ||
ભીષ્મે કહ્યું—તે પરમ તત્ત્વ નાનાવિધ રસો અને સર્વ પ્રકારની ગંધોથી મુક્ત છે. તેમાં શબ્દ નથી, સ્પર્શ નથી, રૂપ પણ નથી. મન, બુદ્ધિ અને વાણી તેને ગ્રહણ કરી શકતા નથી. તે અવ્યક્ત, અદ્વિતીય અને વર્ણનાતીત છે; છતાં એ જ અનિર્વચનીય સ્ત્રોતમાંથી પ્રાણીઓ માટે અનુભવના પાંચ વિષયો—રૂપ, રસ, ગંધ, સ્પર્શ અને શબ્દ—ઉત્પન્ન થયા છે.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The supreme principle is beyond the senses and beyond mental or verbal grasp—formless, unmanifest, and non-dual—yet it is the source from which the five sense-objects (sound, touch, form, taste, smell) arise. Ethically, it points to detachment: do not mistake sensory qualities for the ultimate, even though they appear within it.
In the Shanti Parva’s instruction on liberation and right understanding, Bhishma continues his discourse to Yudhishthira by describing the nature of the highest Reality and explaining how the world of sensory experience proceeds from what is itself beyond all sensory attributes.