Shloka 125
Adhyāya 199: Karma–Jñāna Causality and the Nirguṇa Brahman
Manu’s Instruction
चतुर्भिलक्षणैहीनं तथा षड्भि: सषोडशै: । पुरुषं तमतिक्रम्प आकाशं प्रतिपद्यते
caturbhir lakṣaṇair hīnaṁ tathā ṣaḍbhiḥ saṣoḍaśaiḥ | puruṣaṁ tam atikramya ākāśaṁ pratipadyate ||
તે જપક તે પુરુષ (સગુણ બ્રહ્મ)ને પણ અતિક્રમ કરીને આકાશસ્વરૂપ નિર્ગુણ બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરે છે. ત્યાં પ્રત્યક્ષ, અનુમાન, ઉપમાન અને શબ્દ—આ ચાર પ્રમાણોની પહોંચ નથી; તેમજ ક્ષુધા, પિપાસા, શોક, મોહ, જરા અને મૃત્યુ—આ છ તરંગો પણ નથી. પાંચ જ્ઞાનೇಂದ್ರિયો, પાંચ કર્મೇಂದ್ರિયો, પાંચ પ્રાણ અને મન—આ સોળ ઉપકરણોથી પણ તે રહિત છે.
विरूप उवाच
Educational Q&A
Liberation is described as transcending the conditioned Puruṣa and realizing an unconditioned reality compared to space (ākāśa), where ordinary means of knowledge and the entire psycho-physical apparatus (senses, prāṇas, mind) do not operate, and where existential afflictions like hunger, grief, aging, and death do not arise.
In Śānti Parva’s instruction-oriented setting, Virūpa speaks a doctrinal verse outlining a hierarchy of realization: one goes beyond the Puruṣa and attains the ‘space-like’ ultimate, characterized negatively as beyond pramāṇas/definitions, beyond the six ‘waves’ of suffering, and beyond the sixteen instruments of embodied experience.