Shloka 17
Śarīrin, Buddhi, and the Limits of Sense-Perception (इन्द्रियबुद्धिशरीरिविचारः)
पांसुभस्मकरीषाणां यथा वै राशयश्िता: । सहसा वारिणासिक्ता न यान्ति परिभावनम्,जैसे धूलि, भस्म और सूखे गोबरके चूर्णकी अलग-अलग इकट्टी की हुई ढेरियोंपर जल छिड़का जाय तो वे सहसा जलसे भीगकर इतनी तरल नहीं हो सकतीं कि उनके द्वारा कोई आवश्यक कार्य किया जा सके; क्योंकि बार-बार भिगोये बिना वह सूखा चूर्ण थोड़ा-सा भीगता है, पूरा नहीं भीगता; परंतु उसको यदि बार-बार जल देकर क्रमसे भिगोया जाय तो धीरे-धीरे वह सब गीला हो जाता है, उसी प्रकार योगी विषयोंकी ओर बिखरी हुई इन्द्रियोंको धीरे-धीरे विषयोंकी ओरसे समेटे और चित्तको ध्यानके अभ्याससे क्रमशः स्नेहयुक्त बनावे। ऐसा करनेपर वह चित्त भलीभाँति शान्त हो जाता है
bhīṣma uvāca | pāṃsubhasmakarīṣāṇāṃ yathā vai rāśayaḥ sthitāḥ | sahasā vāriṇā siktā na yānti paribhāvanam |
જેમ ધૂળ, ભસ્મ અને સૂકા ગોબરના ચૂર્ણના ઢગલાં પર અચાનક પાણી છાંટવાથી તે તરત જ પૂરેપૂરા ભીંજાઈ કામના બનતા નથી, તેમ મન પણ અચાનક પ્રયત્નથી સ્થિર ધ્યાનયોગ્ય બનતું નથી. વારંવાર અને ક્રમશઃ ભીંજવવાથી જ સૂકું ચૂર્ણ અંદર સુધી નરમ થાય છે; એ જ રીતે યોગીએ વિષયો તરફ વિખેરાયેલી ઇન્દ્રિયોને ધીરજથી ધીમે ધીમે સંકોચી, ધ્યાનાભ્યાસથી ચિત્તને ક્રમશઃ સ્નિગ્ધ અને શાંત બનાવવું જોઈએ—ત્યારે જ તે સાચે પ્રશાંત થાય છે।
भीष्म उवाच