Shloka 43
मनु-उपदेशः — भूत-उत्पत्ति, इन्द्रिय-निवृत्ति, तथा पर-स्वभाव-विवेकः
Manu’s Instruction on Elemental Origination, Sense-Withdrawal, and Discrimination of the Supreme Nature
सृजते हि गुणान् सच्चं क्षेत्रज्ञ: परिपश्यति । सम्प्रयोगस्तयोरेष सत्त्वक्षेत्रज्ञयोर्ध्रुव:,बुद्धि गुणोंकी सृष्टि करती है और आत्मा साक्षी बनकर देखता रहता है। उन बुद्धि और आत्माका यह संयोग अनादि है
sṛjate hi guṇān satyaṃ kṣetrajñaḥ paripaśyati | samprayogas tayor eṣa sattva-kṣetrajñayor dhruvaḥ ||
ભીષ્મે કહ્યું—બુદ્ધિ (સત્ત્વ) જ ગુણો અને તેમના વ્યવહારોની સૃષ્ટિ કરે છે; ક્ષેત્રજ્ઞ આત્મા તો નિર્મળ ચેતનાથી માત્ર સાક્ષી બનીને જુએ છે. સત્ત્વ અને ક્ષેત્રજ્ઞ—એ બંનેનો આ સંયોગ ધ્રુવ અને અનાદિ છે.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The mind/intellect (sattva/buddhi) generates the guṇas and their operations, while the Self (kṣetrajña) remains a witnessing consciousness. Understanding this distinction supports ethical clarity: one should restrain and purify the inner instrument rather than misidentify the Self as the doer.
In the Śānti Parva’s instruction, Bhīṣma explains a Sāṅkhya-style analysis to Yudhiṣṭhira: experience arises from the association of the witnessing Self with the guṇa-constituted inner instrument. This frames moral life as the management of guṇas while pursuing liberation through discernment.