Shloka 38
मनु-उपदेशः — भूत-उत्पत्ति, इन्द्रिय-निवृत्ति, तथा पर-स्वभाव-विवेकः
Manu’s Instruction on Elemental Origination, Sense-Withdrawal, and Discrimination of the Supreme Nature
सत्त्वक्षेत्रज््योरेतदन्तरं पश्य सूक्ष्मयो: । सृजते तु गुणानेक एको न सृजते गुणान्
sattva-kṣetrajñayor etad antaraṃ paśya sūkṣmayoḥ | sṛjate tu guṇān eka eko na sṛjate guṇān |
સત્ત્વ (મન-પ્રકૃતિ) અને ક્ષેત્રજ્ઞ (ક્ષેત્રનો જ્ઞાતા)—આ બે સૂક્ષ્મ તત્ત્વોમાં રહેલો ભેદ સૂક્ષ્મ રીતે જો. એક અનેક ગુણોની સૃષ્ટિ કરે છે; પરંતુ એકમાત્ર આત્મા ગુણોની સૃષ્ટિ કરતો નથી।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma distinguishes the guṇa-producing inner nature (sattva, as part of prakṛti/antahkaraṇa) from the kṣetrajña (Ātman), which is one, witnessing, and not a producer of qualities. Ethical implication: do not identify the Self with mental qualities; cultivate discernment and detachment.
In the Shanti Parva’s instruction on liberation-oriented dharma, Bhishma continues advising Yudhishthira by explaining subtle metaphysical categories—how the mind-nature generates guṇic modifications, while the Self remains distinct—guiding the listener toward discriminative knowledge (viveka).