Shloka 9
ध्यानयोगवर्णनम्
Description of the Path of Meditation
जड़मानां हि सर्वेषां स्थावराणां तथैव च । आकाशं पवनो<न््वेति ज्योतिस्तमनुगच्छति । तेषां त्रयाणामेकत्वाद् द्ववं भूमौ प्रतिष्ठितम्,उस शरीराग्निके नष्ट होनेपर अचेतन शरीर पृथ्वीपर गिरकर पार्थिवभावको प्राप्त हो जाता है; क्योंकि पृथ्वी ही उसका आधार है। समस्त स्थावरों और जंगमोंकी प्राणवायु आकाशको प्राप्त होती है और अग्नि भी उस वायुका ही अनुसरण करती है। इस प्रकार आकाश, वायु और अग्नि--ये तीन तत्त्व एकत्र हो जाते हैं और जल तथा पृथ्वी--दो तत्त्व भूमिपर ही रह जाते हैं
jaḍamānāṁ hi sarveṣāṁ sthāvarāṇāṁ tathaiva ca | ākāśaṁ pavano 'nveti jyotis tam anugacchati | teṣāṁ trayāṇām ekatvād dvayaṁ bhūmau pratiṣṭhitam |
ભારદ્વાજે કહ્યું—સમસ્ત જડ સત્તાઓમાં, ખાસ કરીને સ્થાવરોમાં, વાયુ આકાશને પામે છે અને જ્યોતિ (અગ્નિ) તે વાયુનું અનુસરણ કરે છે. આકાશ, વાયુ અને અગ્નિ—આ ત્રણનું એકત્વ થતાં બાકી બે તત્ત્વો (જળ અને પૃથ્વી) ભૂમિ પર જ પ્રતિષ્ઠિત રહે છે.
भरद्वाज उवाच
Educational Q&A
It explains elemental dissolution: at the breaking of embodied existence, the subtle elements (space, wind, fire) are said to merge, while the heavier pair (earth and, by implication in the surrounding passage, water) remain grounded—highlighting the body’s material nature and the transience of embodied forms.
Bharadvāja is presenting a doctrinal account of what happens to the constituents of inert/embodied beings at dissolution, describing how wind goes to space, fire follows wind, and how the elements regroup into a triad and a remaining pair associated with the earth.