Shloka 11
ध्यानयोगवर्णनम्
Description of the Path of Meditation
भरद्वाज उवाच यद्यग्निमारुतौ भूमि: खमापश्च शरीरिषु । जीव: किंलक्षणस्तत्रेत्येतदाचक्ष्व मेडनघ
bharadvāja uvāca | yady agni-mārutau bhūmiḥ khaṃ āpaś ca śarīriṣu | jīvaḥ kiṃ-lakṣaṇas tatrā ity etad ācakṣva medhānagha ||
ભરદ્વાજે કહ્યું—હે નિષ્પાપ મુનિવર! જો દેહધારીઓના શરીરમાં માત્ર અગ્નિ, વાયુ, ભૂમિ, આકાશ અને જલ—આ તત્ત્વો જ હોય, તો તેમાં નિવાસ કરનાર જીવનું વિશેષ લક્ષણ શું છે? તે મને કહો.
भरद्वाज उवाच
Educational Q&A
The verse frames a classical inquiry of Indian philosophy: if the body is merely a compound of the five great elements, then the jīva must be known by a distinct sign or function beyond material constituents. It sets up the need to distinguish consciousness/self from elemental matter.
In the Shānti Parva’s instructional dialogue, the sage Bharadvāja questions a revered, ‘sinless’ interlocutor about the nature and identifying mark of the indwelling self (jīva) within embodied beings, given that the body appears to be only elemental.