Shloka 38
Bhṛgu–Bharadvāja-saṃvāda: Vānaprastha-parivrājaka-ācāra, Abhaya-dharma, and Lokānāṃ Vibhāga (Śānti-parva 185)
तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव तत्स्मृतम् । तस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरं विविधात्मकम्,एष सप्तविध: प्रोक्तो गुण आकाशसम्भव: । आकाशका एकमात्र गुण शब्द ही माना गया है। उस शब्दगुणका अनेक भेदोंमें जो विस्तार हुआ है, उसका वर्णन करता हूँ--षड्ज, ऋषभ, गान्धार, मध्यम, पंचम, धैवत तथा निषाद--ये आकाशजनित शब्द गुणके सात भेद बताये गये हैं, जिन्हें जानना चाहिये
tatraikaguṇam ākāśaṃ śabda ity eva tat smṛtam | tasya śabdasya vakṣyāmi vistaraṃ vividhātmakam | eṣa saptavidhaḥ prokto guṇa ākāśasambhavaḥ |
અહીં આકાશનો એકમાત્ર ગુણ ‘શબ્દ’ એવો જ સ્મૃતમાં માનવામાં આવ્યો છે. હવે હું તે શબ્દ-ગુણનો અનેકરૂપે થયેલો વિસ્તાર વિગતે કહું છું. આકાશસંભવ આ ગુણ સાત પ્રકારનો કહેવાયો છે—ષડ્જ, ઋષભ, ગાન્ધાર, મધ્યમ, પંચમ, ધૈવત અને નિષાદ.
भरद्वाज उवाच
Educational Q&A
Space (ākāśa) is characterized by a single fundamental attribute—sound (śabda). That one attribute is then analyzed as having a structured, sevenfold manifestation, commonly understood as the seven musical notes (saptasvara).
Bharadvāja is teaching a philosophical account of the elements and their qualities. In this verse he identifies the defining quality of ākāśa as sound and announces a detailed explanation of sound’s differentiated forms, presented as seven kinds.