Shloka 11
अध्याय १७८ — प्राणवायुगतिः तथा शारीराग्निव्यवस्था
Adhyāya 178 — The courses of prāṇa-vāyu and the regulation of the bodily fire
उद्यम्योद्यम्य मे दम्यौ विषमेणैव गच्छत: । उत्क्षिप्प काकतालीयमुत्पथेनैव धावत:,'यह ऊँट मेरे बछड़ोंको उछाल-उछालकर विषम मार्गसे ही जा रहा है। काकतालीयन्यायसे- (अर्थात् दैवसंयोगसे) इन्हें गर्दनपर उठाकर बुरे मार्गसे ही दौड़ रहा है। इस ऊँटके गलेमें मेरे दोनों प्यारे बछड़े दो मणियोंके समान लटक रहे हैं। यह केवल दैवकी ही लीला है। हठपूर्वक किये हुए पुरुषार्थसे क्या होता है?
udyamyodyamya me damyau viṣameṇaiva gacchataḥ | utkṣipya kākātālīyam utpathenaiva dhāvataḥ ||
આ ઊંટ મારા બંને વાછરડાંને વારંવાર ઝોલાવતો ખડકલા માર્ગે જ આગળ વધે છે. કાક-તાલીય ન્યાય જેવી દૈવસંયોગથી તેમને ગળા પર ઉઠાવી કુપથથી દોડે છે. ઊંટના કંઠે મારા પ્રિય વાછરડાં બે મણિ જેવા લટકે છે. આ તો દૈવની જ લીલા છે; હઠપૂર્વક કરેલા પુરુષાર્થથી શું થાય?
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the tension between daiva (fate) and puruṣārtha (human effort): events may unfold through sheer coincidence and uncontrollable forces, so one should not assume that stubborn exertion alone guarantees outcomes; wisdom lies in recognizing limits and cultivating equanimity.
Bhishma uses a vivid image: a camel rushes along a harsh, wrong path while two young calves hang from its neck like jewels—an accidental, ‘kākātālīya’ occurrence. The scene becomes an illustration that some situations arise from chance/fate rather than deliberate planning.