Shloka 73
बक-गौतमाख्यानम् / The Baka–Gautama Account
On Gratitude and Friendship Ethics
मनु: प्रजानां रक्षार्थ क्षुपाय प्रददावसिम् | क्षुपाज्जग्राह चेक्ष्वाकुरिक्ष्वाकोश्व पुरूरवा:,“जब प्रजाके द्वारा धर्मका उललड्घन हो जाय तो खड्गके द्वारा प्रमाणित (साधित) होनेवाले इन दण्डोंका यथायोग्य प्रयोग करके धर्मकी रक्षा करनी चाहिये।” ऐसा कहकर लोकपालोंने अपने पुत्र प्रजापालक मनुको विदा कर दिया। तत्पश्चात् मनुने प्रजाकी रक्षाके लिये वह खड्ग क्षुपको दे दिया। क्षुपसे इक्ष्वाकु और इक्ष्वाकुसे पुरूरवाने उस तलवारको ग्रहण किया
manuḥ prajānāṃ rakṣārthaṃ kṣupāya pradadāv asim | kṣupāj jagrāha cekṣvākur ikṣvākoś ca purūravāḥ ||
ભીષ્મે કહ્યું—પ્રજાઓના રક્ષણ માટે મનુએ ક્ષુપને ખડગ આપ્યો. ક્ષુપ પાસેથી ઇક્ષ્વાકુએ અને ઇક્ષ્વાકુ પાસેથી પુરૂરવાએ તે ગ્રહણ કર્યો. ભાવ એ છે કે પ્રજા ધર્મનો ભંગ કરે ત્યારે રાજાએ ધર્મ અને લોકવ્યવસ્થા જાળવવા ખડગ-પ્રમાણિત દંડનો યથોચિત ઉપયોગ કરવો જોઈએ; આ રાજદંડનું જ વંશપરંપરાગત હસ્તાંતરણ દર્શાવાયું છે.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Dharma is preserved not only by moral instruction but also by measured royal enforcement (daṇḍa). When dharma is violated, the ruler must apply proportionate punishment to protect society and uphold order.
Bhishma recounts a lineage-story of royal authority: Manu hands over the sword (symbol of punitive power) to Kṣupa; it then passes to Ikṣvāku and onward to Purūravas, illustrating the inherited duty of kings to protect subjects through just discipline.