Shloka 23
Adhyāya 166: Kṛtaghna-doṣa (कृतघ्नदोषः) — the fault of ingratitude and the limits of expiation
Devanagari script
प्राजापत्यमदत्त्वाश्चमग्न्याधेयस्य दक्षिणाम् । अनाहिताग्निरिति स प्रोच्यते धर्मदर्शिभि:,जो अग्निहोत्र आरम्भ करके प्रजापति देवताके लिये अश्वरूप दक्षिणाका दान नहीं करता, धर्मदर्शी पुरुष उसे अनाहिताग्नि कहते- हैं
Transliteration
prājāpatyam adattvāś ca agnyādheyasya dakṣiṇām | anāhitāgnir iti sa procyate dharmadarśibhiḥ ||
Translation
ભીષ્મે કહ્યું— જે અગ્ન્યાધાન શરૂ કરીને પ્રજાપતિ માટે નિર્ધારિત દક્ષિણા (અશ્વ-રૂપ દક્ષિણા) આપતો નથી, તેને ધર્મદર્શી પુરુષો ‘અનાહિતાગ્નિ’ કહે છે.
Word by Word
प्राजापत्यम्Prajapati-related (Prajapatya)
प्राजापत्यम्:
Karma
TypeAdjective
Rootप्राजापत्य
FormNeuter, Accusative, Singular
अदत्त्वाhaving not given
अदत्त्वा:
TypeVerb
Rootदा (दाने)
Formक्त्वा (absolutive), Parasmaipada (usage-neutral here)
चand
च:
TypeIndeclinable
Rootच
अग्न्याधेयस्यof the Agnyādhāna (establishing the sacred fires)
अग्न्याधेयस्य:
Sambandha
TypeNoun
Rootअग्न्याधेय
FormNeuter, Genitive, Singular
दक्षिणाम्the sacrificial fee (dakṣiṇā)
दक्षिणाम्:
Karma
TypeNoun
Rootदक्षिणा
FormFeminine, Accusative, Singular
अनाहिताग्निःone who has not established the sacred fires
अनाहिताग्निः:
Karta
TypeNoun
Rootअनाहिताग्नि
FormMasculine, Nominative, Singular
इतिthus
इति:
TypeIndeclinable
Rootइति
सःhe
सः:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Singular
प्रोच्यतेis called / is said
प्रोच्यते:
TypeVerb
Rootप्र + वच् (वचने)
FormPresent, Indicative, Passive, Third, Singular
धर्मदर्शिभिःby the seers of dharma / those who perceive dharma
धर्मदर्शिभिः:
Karana
TypeNoun
Rootधर्मदर्शिन्
FormMasculine, Instrumental, Plural
Speaker
भीष्म उवाच
Characters & Entities
B
BhīṣmaP
PrajāpatiA
Agnyādhāna (Agnyādheya)D
Dakṣiṇā (ritual fee)A
Aśva (horse, as the specified form of dakṣiṇā in the given gloss)Verse Rasa (Emotional Essence)
Sandhi Notes