Shloka 6
भीष्म उवाच रागो द्वेषस्तथा मोहो हर्ष: शोको5भिमानिता । काम: क्रोधश्न दर्पक्ष तन्द्री चालस्यमेव च,भीष्मजीने कहा--राजन्। राग, द्वेष, मोह, हर्ष, शोक, अभिमान, काम, क्रोध, दर्प, तन्द्रा, आलस्य, इच्छा, वैर, ताप, दूसरोंकी उन्नति देखकर जलना और पापाचार करना-- इन सबको (अज्ञानका कार्य होनेसे) अज्ञान बताया गया है
bhīṣma uvāca | rāgo dveṣas tathā moho harṣaḥ śoko 'bhimānitā | kāmaḥ krodhaś ca darpaś ca tandrī cālasyam eva ca |
ભીષ્મે કહ્યું—હે રાજન! રાગ, દ્વેષ, મોહ, હર્ષ, શોક, અભિમાન; તેમજ કામ, ક્રોધ, દર્પ, તન્દ્રા અને આળસ—આ બધાં અજ્ઞાનના જ રૂપ છે એમ જાણો; કારણ કે તત્ત્વને ન જાણવાથી એ ઊપજે છે અને વિવેકને ઢાંકી મનુષ્યને ધર્મથી દૂર કરે છે।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma lists mental afflictions—attachment, aversion, delusion, emotional extremes, egoism, desire, anger, pride, lethargy, and sloth—as marks of ignorance. The ethical point is that these states distort judgment and lead one away from dharma; recognizing and restraining them is part of self-mastery.
In Shanti Parva, Bhishma instructs Yudhishthira on dharma and inner discipline after the war. Here he is defining what counts as ‘ignorance’ by enumerating the passions and weaknesses that bind and mislead a person.