Shloka 50
Dama-pradhāna-dharma (Self-restraint as the Root of Dharma) — Śānti-parva 154
अहो! पुत्रके वियोगसे पीड़ित हो मृतकोंके इस शून्य स्थानमें आकर अत्यन्त दुःखसे रोने-बिलखनेवाले इन भूतलवासी मनुष्योंके हृदयमें बछड़ोंसे रहित हुई गायोंकी भाँति कितना शोक होता है? इसका अनुभव मुझे आज हुआ है; क्योंकि इनके स्नेहको निमित्त बनाकर मेरी आँखोंसे भी आँसू बहने लगे हैं ।।
aho! putrake viyogena pīḍito mṛtakānām asmin śūnye sthāne āgatya atyanta-duḥkhena rorūyamāṇānām imān bhūtalavāsinaḥ manuṣyānāṁ hṛdaye vatsair rahitāḥ gāva iva kīdṛśaḥ śoko bhavati? tad anubhūtaṁ mayā adya; eteṣāṁ snehān nimittaṁ kṛtvā mama api akṣibhyāṁ aśrūṇi pravṛttāni. yatno hi satataṁ kāryaḥ, tato daivena siddhyati; daivaṁ puruṣakāraś ca kṛtāntena upapadyate.
જંબૂકે કહ્યું—અહો! પુત્રવિયોગથી પીડિત થઈ, ધરતી પર વસતા આ મનુષ્યો મૃતકોના આ શૂન્ય સ્થાને આવી, અત્યંત દુઃખથી રડે-વિલાપ કરે છે—વાછરડાં વિનાની ગાયો જેવી. તેમના સ્નેહને નિમિત્ત બનાવી મારી આંખોમાંથી પણ આંસુ વહેવા લાગ્યાં છે. અતએવ ઇચ્છિત સિદ્ધિ માટે સદા પ્રયત્ન કરવો જોઈએ; પછી દૈવયોગથી સિદ્ધિ થાય છે. દૈવ અને પુરુષાર્થ—બંનેનું પરિપૂર્ણ થવું કાળ (નિયત ગતિ) દ્વારા જ થાય છે.
जम्बुक उवाच
Educational Q&A
The verse teaches a balanced view: one must continually exert effort (puruṣakāra/yatna), yet success also depends on destiny (daiva). Both are ultimately realized through Time (kṛtānta), the larger ordained order in which outcomes mature.
Jambuka observes people grieving intensely in a desolate place associated with death, especially those suffering separation from a beloved son. Moved by their affection and sorrow, he himself begins to weep, and then reflects on the relation between human effort, destiny, and Time.