Shloka 24
स्वधर्मानन्तरा वृत्तिर्जात्याननुपजीवत: । जहत: प्रथमं कल्पमनुकल्पेन जीवनम्
svadharmānantara vṛttir jātyān anupajīvataḥ | jahataḥ prathamaṃ kalpam anukalpena jīvanam ||
ભીષ્મે કહ્યું—જ્યારે મનુષ્ય પોતાના જન્મ અને સ્થાન માટે નિર્ધારિત સ્વધર્મના આધારથી જીવનનિર્વાહ કરી શકતો નથી, ત્યારે તેના માટે વિકલ્પ જીવિકા પણ બતાવવામાં આવી છે। આપત્તિકાળમાં જે પ્રથમ કલ્પ—અર્થાત્ સ્વધર્માનુકૂલ વર્તન—છોડવા મજબૂર થાય, તે પ્રાણરક્ષા માટે અનુકલ્પથી, જરૂર પડે તો પોતાના કરતાં નીચા વર્ણની વૃત્તિ અપનાવીને પણ, જીવન ચલાવી શકે—જેથી અધર્મમાં ન ખસી પડે।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
In hardship, preserving life may require setting aside the primary rule of living strictly by one’s own svadharma; the tradition allows a secondary, emergency livelihood (anukalpa), even adopting work associated with a lower varna, to avoid greater moral collapse.
Bhishma is instructing Yudhishthira in the Shanti Parva on dharma, specifically explaining the graded rules of conduct: the normal rule (svadharma-based livelihood) and the emergency exception (alternative livelihood) when normal duty cannot sustain life.