Shloka 21
Kośa, Bala, and Maryādā: Treasury, Capacity, and Enforceable Limits (कोश-बल-मर्यादा)
यथा वै ब्राह्मण: सीदन्नयाज्यमपि याजयेत् । अभोज्यान्नानि चाश्रीयात् तथेदं नात्र संशय:
yathā vai brāhmaṇaḥ sīdann ayājyam api yājayet | abhojyānnāni cāśrīyāt tathā idaṃ nātra saṃśayaḥ ||
ભીષ્મે કહ્યું—જેમ બ્રાહ્મણ આજીવિકાના અભાવે દુઃખમાં પડી જાય તો પ્રાણરક્ષા માટે યજ્ઞના અનધિકારીને પણ યજ્ઞ કરાવી શકે છે અને ન ખાવા યોગ્ય અન્નનો પણ આશ્રય લઈ શકે છે; તેમ જ પૂર્વ શ્લોકમાં ક્ષત્રિય માટે જે વિધાન કહ્યું છે તે જ સમજવું. તેમાં કોઈ સંશય નથી।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
In extreme hardship (āpaddharma), preserving life and sustaining one’s role may justify limited exceptions to normal rules—such as a brāhmaṇa officiating for an ordinarily ineligible patron or eating normally forbidden food—paralleling emergency duties prescribed for a kṣatriya.
Bhīṣma, instructing on dharma in the Śānti Parva, clarifies that the previous instruction about a kṣatriya’s conduct in crisis should be accepted without doubt, using the brāhmaṇa’s emergency allowances as an analogy.