Shloka 15
त्रिवर्गमूलनिश्चयः — Determining the Roots of Dharma, Artha, and Kāma
Mahābhārata, Śānti-parva 123
वसुहोम बोले--राजन्! दण्ड सम्पूर्ण जगत्के नियमके अंदर रखनेवाला है। यह धर्मका सनातन स्वरूप है। इसका उद्देश्य है प्रजाको उद्दण्डतासे बचाना। इसकी उत्पत्ति जिस तरहसे हुई है, सो बता रहा हूँ; सुनो ।।
Vasuharomā uvāca—rājan! daṇḍaḥ sampūrṇaṁ jagad niyamasya antargataṁ dhārayati. eṣa dharmasya sanātanaḥ svarūpaḥ. asya prayojanaṁ prajāṁ auddaṇḍyāt rakṣitum. asya utpattiḥ yathābhūtā mayā te kathyate; śṛṇu. brahmā yiyakṣuḥ bhagavān sarvalokapitāmahaḥ, ṛtvijaṁ nātmanas tulyaṁ dadarśa—iti hi naḥ śrutam.
વસુહરોમ બોલ્યા—હે રાજન! દંડ સમગ્ર જગતને નિયમમાં રાખે છે. આ ધર્મનું સનાતન સ્વરૂપ છે; પ્રજાને ઉદ્દંડતા અને અরাজકતાથી બચાવી શિસ્તમાં રાખવું અને રક્ષા કરવી એ તેનો હેતુ છે. હવે તેની ઉત્પત્તિ જેમ થઈ તેમ કહું છું—સાંભળો. અમે સાંભળ્યું છે કે એક વખત સર્વલોકપિતામહ ભગવાન બ્રહ્મા યજ્ઞ કરવા ઇચ્છતા હતા; પરંતુ તેમને પોતાના સમાન કોઈ ઋત્વિજ દેખાયો નહીં.
वसुहरोम उवाच
Educational Q&A
Daṇḍa (punitive authority) is presented as an eternal instrument of dharma that maintains social and cosmic order by restraining unruliness; its ethical aim is protection of the people rather than mere retribution.
Vasuharoma begins explaining the origin and purpose of daṇḍa to the king, introducing a traditional account in which Brahmā wishes to perform a sacrifice but cannot find an officiating priest equal to himself—setting up the ensuing origin-story.