Shloka 4
Daṇḍotpatti-kathana (Origin and Function of Daṇḍa) — वसुहोम–मान्धातृ संवाद
प्रभो! देवता, ऋषि, पितर, महात्मा, यक्ष, राक्षस, पिशाच तथा साध्यगण एवं पशु- पक्षियोंकी योनिमें निवास करनेवाले जगत्के समस्त प्राणियोंके लिये भी सर्वव्यापी महातेजस्वी दण्ड ही कल्याणका साधन है ।। इत्येवमुक्ते भवता दण्डे वै सचराचरम् । पश्यता लोकमासक्तं ससुरासुरमानुषम् | एतदिच्छाम्यहं ज्ञातुं तत््वेन भरतर्षभ,देवता, असुर और मनुष्योंसहित इस सम्पूर्ण विश्वको अपने समीप देखते हुए आपने कहा है कि दण्डपर ही चराचर जगत् प्रतिष्ठित है। भरतश्रेष्ठ! मैं यथार्थ रूपसे यह सब जानना चाहता हूँ
Yudhiṣṭhira uvāca: Prabho! devatā-ṛṣi-pitaro mahātmānaḥ yakṣa-rākṣasa-piśācāḥ tathā sādhyagaṇāḥ evaṃ paśu-pakṣīṇāṃ yoniṣu nivāsinaś ca jagataḥ samastaprāṇinaḥ prati sarvavyāpī mahātejasvī daṇḍa eva kalyāṇasya sādhanam. Ity evam ukte bhavatā daṇḍe vai sacarācaram, paśyatā lokam āsaktaṃ sasurāsuramānuṣam; etad icchāmy ahaṃ jñātuṃ tattvena, bharatarṣabha.
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— પ્રભુ! દેવતા, ઋષિ, પિતૃગણ, મહાત્માઓ, યક્ષ, રાક્ષસ, પિશાચ, સાધ્યગણ તથા પશુ-પક્ષીઓની યોનિમાં વસતા પણ—જગતના સર્વ પ્રાણીઓ માટે સર્વવ્યાપી મહાતેજસ્વી દંડ જ કલ્યાણનું સાધન છે. દેવ-અસુર-માનવ સહિત આસક્ત લોકને નજીકથી જોતા તમે કહ્યું છે કે ચરાચર સમગ્ર વિશ્વ દંડ પર જ પ્રતિષ્ઠિત છે. ભરતશ્રેષ્ઠ! હું આ તત્ત્વને યથાર્થરૂપે જાણવા ઇચ્છું છું.
युधिछ्िर उवाच
Educational Q&A
Daṇḍa—understood as rightful punishment and the restraining power of law—functions as a universal instrument of welfare: it curbs harmful impulses, protects beings, and stabilizes dharma across all realms (divine, demonic, human, and animal).
In the Shānti Parva’s discourse on rājadharma, Yudhiṣṭhira addresses the teacher-figure (honored as ‘bharatarṣabha’) and asks for a deeper, principled explanation of the claim that the entire moving and unmoving world is founded upon Daṇḍa, especially since all beings are seen to be attached to desire and self-interest.