Shloka 24
Daṇḍotpatti-kathana (Origin and Function of Daṇḍa) — वसुहोम–मान्धातृ संवाद
दण्ड सर्वत्र व्यापक होनेके कारण भगवान् विष्णु है और नरों (मनुष्यों) का अयन (आश्रय) होनेसे नारायण कहलाता है। वह प्रभावशाली होनेसे प्रभु और सदा महत् रूप धारण करता है, इसलिये महान् पुरुष कहलाता है ।।
daṇḍaḥ sarvatra vyāpakaḥ, tena bhagavān viṣṇuḥ; narāṇām ayanaṃ (āśrayaḥ) iti nārāyaṇaḥ. sa prabhāvavān iti prabhuḥ, sadā mahat-rūpaṃ dhārayatīti mahān puruṣa ucyate. tathoktā brahma-kanyeti lakṣmī-vṛttiḥ sarasvatī; daṇḍa-nītiḥ jagad-dhātrī, daṇḍo hi bahu-vigrahaḥ.
દંડનું તત્ત્વ સર્વત્ર વ્યાપક હોવાથી ભગવાન ‘વિષ્ણુ’ કહેવાય છે; અને મનુષ્યોનું અયન—આશ્રય તથા વિશ્રામસ્થાન—હોવાને કારણે ‘નારાયણ’ કહેવાય છે. પ્રભાવમાં મહાન હોવાથી તેઓ ‘પ્રભુ’ છે, અને સદા વિશાળ, ઉન્નત રૂપ ધારણ કરતાં હોવાથી ‘મહાપુરુષ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. એ જ રીતે, લક્ષ્મીસ્વરૂપ ‘વૃત્તિ’ના કાર્યમાં સરસ્વતીને ‘બ્રહ્માની કન્યા’ કહેવામાં આવે છે. દંડનીતિ જગતની ધાત્રી છે, કારણ કે દંડ અનેક રૂપે પ્રગટ થાય છે.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Order in society is sustained by daṇḍa—disciplined authority applied as corrective justice. Bhīṣma links this political-ethical principle to divine sovereignty: the Lord is ‘Viṣṇu’ as the all-pervading power behind order, and ‘Nārāyaṇa’ as the refuge of people. Daṇḍa is not merely punishment but a multiform instrument of dharma when rightly used.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on rājadharma (the duties of kings). Here he explains the theological and ethical grounding of governance: divine names are interpreted through their functions, and daṇḍanīti is praised as world-sustaining because it preserves stability, protects the weak, and restrains wrongdoing.