Shloka 12
Daṇḍotpatti-kathana (Origin and Function of Daṇḍa) — वसुहोम–मान्धातृ संवाद
यथोक्तमेतद् वचन प्रागेव मनुना पुरा । यन्मयोक्तं मनुष्येन्द्र ब्रह्मणो वचन महत्
bhīṣma uvāca | yathoktam etad vacanaṃ prāg eva manunā purā | yan mayoktaṃ manuṣyendra brahmaṇo vacanaṃ mahat ||
ભીષ્મે કહ્યું—હે મનુષ્યશ્રેષ્ઠ, આ વચન મનુએ બહુ પહેલાં જ કહ્યું હતું. મેં જે કહ્યું છે, તે બ્રહ્માનું મહાન વચન છે. મનુએ અગાઉ કહેલું હોવાથી તેને ‘પ્રાગ્વચન’ પણ કહે છે; અને તેમાં વ્યવહાર—લોકાચાર તથા ન્યાય-પ્રક્રિયા—નું પ્રતિપાદન હોવાથી અહીં તેને ‘વ્યવહાર’ કહેવાયું છે.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma grounds his instruction in recognized authority: the same rule was taught earlier by Manu and ultimately reflects Brahmā’s great pronouncement. Because it guides practical dealings and adjudication, it is classified under vyavahāra—dharma as applied to real-world conduct and legal order.
In the Śānti Parva dialogue, Bhishma continues advising the king (Yudhiṣṭhira). Here he clarifies that his present teaching is not novel: it is an ancient doctrine already stated by Manu and traceable to Brahmā, thereby reinforcing its legitimacy for governance and social/legal practice.