Shloka 14
Nakula’s Counsel on Yajña, Dāna, and Tyāga (नकुलोपदेशः—यज्ञदानत्यागविचारः)
भरतवंशी नरेश! पार्थ! इस प्रकार विवेककी तुलापर रखकर जब देखा गया तो गृहस्थ-आश्रम ही महत्त्वपूर्ण सिद्ध हुआ; क्योंकि वहाँ भोग और स्वर्ग दोनों सुलभ थे। तबसे उन्होंने निश्चय किया कि “यही मुनियोंका मार्ग है और यही लोकवेत्ताओंकी गति है! ।।
iti yaḥ kurute bhāvaṃ sa tyāgī bharatarṣabha | na yaḥ parityajya gṛhān vanam eti vimūḍhavat ||
નકુલે કહ્યું—“હે ભરતશ્રેષ્ઠ! ત્યાગ બાહ્ય વેશમાં કે વનગમનમાં નથી; તે અંતઃકરણના નિશ્ચયમાં છે. જે અનાસક્તિ અને કર્તવ્યબુદ્ધિનો ભાવ ધરાવે છે, તે જ સાચો ત્યાગી; પરંતુ મોહથી મૂઢની જેમ ઘર છોડીને વનમાં જાય, તે ત્યાગી નથી.”
नकुल उवाच
Educational Q&A
Renunciation is primarily an inner attitude (bhāva)—non-attachment and right intention—rather than a mere external act like leaving one’s home for the forest.
In the Shanti Parva’s ethical discourse, Nakula addresses a Bharata elder (commonly understood as Yudhiṣṭhira) and argues that genuine tyāga is defined by discernment and mental resolve, criticizing superficial ascetic flight as delusion.