Shloka 61
Vyāghra–Gomāyu Saṃvāda (व्याघ्रगोमायु संवाद) — Testing Character Beneath Appearances
उत्पाद्यन्ते त्रयः पक्षा मित्रोदासीनशत्रव: । “कोई कितना ही शुद्ध और उद्योगी क्यों न हो, लोग उसपर दोषारोपण कर ही देते हैं। अपने धार्मिक कर्मोमें लगे हुए वनवासी मुनिके भी शत्रु, मित्र और उदासीन--ये तीन पक्ष पैदा हो जाते हैं ।। ६० ई ।। लुब्धानां शुचयो द्वेष्या: कातराणां तरस्विन:,“'लोभी लोग निर्लोभीसे, कायर बलवानोंसे, मूर्ख विद्वानोंसे, दरिद्र बड़े-बड़े धनियोंसे, पापाचारी धर्मात्माओंसे और कुरूप सुन्दर रूपवालोंसे द्वेष करते हैं
utpādyante trayaḥ pakṣā mitrodāsīnaśatravaḥ | lubdhānāṃ śucayo dveṣyāḥ kātarāṇāṃ tarasvinaḥ |
ભીષ્મે કહ્યું—માણસ કેટલો પણ શુદ્ધ અને ધર્માચરણમાં તત્પર હોય, લોકો તેમાં પણ દોષ શોધી કાઢે છે. તેથી વનમાં વસતા મુનિ માટે પણ ત્રણ પક્ષ ઊભા થાય છે—મિત્ર, ઉદાસીન અને શત્રુ. તેમજ લોભીઓને નિર્લોભો અને કાયરને પરાક્રમી દ્વેષ્ય લાગે છે.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma teaches that social reactions are not a reliable measure of virtue: even the righteous attract blame, and factions naturally form around any person. He highlights envy as a predictable psychological pattern—those ruled by a vice tend to resent its opposite (greed vs. purity, cowardice vs. courage), so one should remain steady in dharma without seeking universal approval.
In the Śānti Parva’s instruction section, Bhīṣma continues advising Yudhiṣṭhira on ethics and conduct after the war. Here he explains why even ascetic sages gain supporters, indifferent observers, and opponents, and he illustrates how flawed people often direct hostility toward those who embody virtues they lack.