Shloka 193
Satya–Anṛta Viveka (Discrimination between Truth and Falsehood) | सत्य–अनृत विवेकः
अर्थस्य रक्षणार्थाय परेषां धर्मकारणात् | परंतु प्राण-संकटके समय, विवाहके अवसरपर, दूसरेके धनकी रक्षाके लिये तथा धर्मकी रक्षाके लिये असत्य बोला जा सकता है
arthasya rakṣaṇārthāya pareṣāṃ dharma-kāraṇāt | parantu prāṇa-saṅkaṭake samaye vivāha-ke avasarapar dvitīyasya dhanasya rakṣā-kṛte tathā dharmasya rakṣā-kṛte asatyaṃ vaktuṃ śakyate |
ભીષ્મે ઉપદેશ આપ્યો— સત્ય બોલવું મુખ્ય ધર્મ છે; છતાં ધર્મમાં કેટલાક વિરલ અને નિયંત્રિત અપવાદો માન્ય છે. પ્રાણસંકટ સમયે, લગ્નના પ્રસંગે, બીજા ના ધનની રક્ષા માટે તથા ધર્મની રક્ષા માટે અસત્ય બોલી શકાય. આ છેતરપિંડીની છૂટ નથી, પરંતુ જીવન અને ધર્મ બચાવવા માટેની સીમિત મંજૂરી છે.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Truth is a major dharma, but dharma is also contextual: in exceptional situations—especially to protect life, preserve another’s rightful property, or safeguard dharma itself—speaking an untruth may be allowed. The permission is narrow and purpose-bound, not a general approval of deception.
In the Shanti Parva’s instruction on dharma, Bhishma is advising Yudhishthira on ethical decision-making. He explains how competing duties can arise and how, in rare cases, the higher aim of protecting life and dharma can override strict literal truth-telling.