Shloka 47
मृदु-तीक्ष्ण-नीति तथा दुष्टलक्षण-विज्ञानम्
Measured Policy and the Recognition of Malicious Disposition
तूष्णीम्भावे5पि विज्ञेयं न भेद् भवति कारणम् । निःश्वासं चोष्ठसंदंशं शिरसश्च प्रकम्पनम्
tūṣṇīṁbhāve ’pi vijñeyaṁ na bhed bhavati kāraṇam | niḥśvāsaṁ coṣṭha-sandaṁśaṁ śirasaś ca prakampanam ||
ભીષ્મે કહ્યું—માણસ ચૂપ રહે તો પણ ઓળખી શકાય; મૌન છે એટલે દુર્ભાવ નથી એમ માનવું નહીં. જ્યારે કોઈના ગુણોનું વર્ણન ચાલતું હોય ત્યારે કારણ વિના લાંબા શ્વાસ છોડવા, હોઠ દબાવા/ચાવા અને માથું હલાવવું—આ ચિહ્નો અંદરની દુષ્ટતા દર્શાવે છે.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Silence alone does not prove goodness; subtle bodily reactions—especially resentment during the praise of others—can disclose envy and inner wickedness.
In Bhīṣma’s instruction on righteous conduct and discernment, he explains how to detect a person’s ill will even when the person does not speak, by observing involuntary signs like sighing, lip-biting, and head-shaking.