Shloka 17
युधिष्ठिर! विशाल चतुरंगिणी सेना एकत्र कर लेनेके बाद भी तुम्हें पहले सामनीतिके द्वारा शत्रुसे सन्धि करनेका ही प्रयास करना चाहिये। यदि वह सफल न हो तो युद्धके लिये प्रयत्न करना उचित है ।। जघन्य एष विजयो यद् युद्ध नाम भारत । यादृच्छिको युधि जयो दैवो वेति विचारणम्,भरतनन्दन! युद्ध करके जो विजय प्राप्त होती है, उसे निकृष्ट ही माना गया है। युद्धसम्बन्धी विजय अचानक प्राप्त होती है या दैवेच्छासे; यह बात विचारणीय ही होती है। इसका पहलेसे कोई निश्चय नहीं रहता
Yudhiṣṭhira! viśālāṃ caturaṅgiṇīṃ senām ekatra kṛtvāpi tvaṃ pūrvaṃ sāmnītyā śatrunā saha sandhiṃ kartum eva prayatethāḥ. yadi sa na sidhyet, tato yuddhāya prayatnaḥ kartum ucitaḥ. jaghanya eṣa vijayo yad yuddha-nāma, Bhārata. yādṛcchiko yudhi jayo daivo veti vicāraṇam, Bharatanandana; yuddhena yo jayaḥ prāpyate sa nīca eva mataḥ. yuddha-jayaḥ sahasā prāpnoti vā daiva-icchayā; asya pūrvaniścayo na vidyate.
ભીષ્મ બોલ્યા—યુધિષ્ઠિર! વિશાળ ચતુરંગિણી સેના એકત્ર કરી લીધા પછી પણ પહેલાં સામનીતિ દ્વારા શત્રુ સાથે સંધિ કરવાનો જ પ્રયત્ન કરવો જોઈએ. જો તે સફળ ન થાય તો યુદ્ધ માટે પ્રયત્ન કરવો યોગ્ય છે. હે ભારત! યુદ્ધથી મળતો વિજય નિકૃષ્ટ માનવામાં આવે છે. ભરતનંદન! રણમાં વિજય ક્યારેક યદૃચ્છિક રીતે, ક્યારેક દૈવઇચ્છાથી મળે છે—આ વિચારણीय છે; તેનો પહેલેથી નિશ્ચિત નિર્ણય થતો નથી.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Even with overwhelming military strength, a ruler should first pursue peace through diplomacy (sāma-nīti and sandhi). War is a last resort, and victory gained through war is ethically inferior because it depends heavily on chance and fate rather than stable, predictable righteousness.
In the Śānti Parva’s instruction on kingship and conduct, Bhīṣma counsels Yudhiṣṭhira on state policy: attempt reconciliation and treaty-making first; only if peace fails should one proceed to war, recognizing the uncertainty and moral cost of battlefield victory.